110 popularnych zwrotów i słów w suahili

W których krajach mówi się w suahili? Jak język afrykański stał się jednym z najpowszechniej używanych na świecie? Jakie podstawowe zwroty w suahili mogą przydać się w podróży? O tym piszemy w artykule Altezza Travel.

Czy znasz wiele języków, które narodziły się jako dialekt na skraju kontynentu, przez 2 tysiąclecia rozwijały się pod wpływem cywilizacji europejskich i wschodnich, stały się politycznym symbolem walki o wolność i niepodległość, a ostatecznie zyskały międzynarodowe uznanie? Zacznijmy od krótkiego prologu.

Początkowo ten artykuł miał być niewielkim rozmównikiem dla podróżnych, którzy chcą poznać słowa i zwroty w suahili. Kiedy jednak podczas pracy okno przeglądarki wypełniły notatki profesora z Harvardu, dokumenty UNESCO po francusku i dziesiątki źródeł akademickich z różnych części świata, stało się jasne: prosta lista z transkrypcją nie wystarczy. Redakcja Altezza Travel przedstawia więc historię, kontekst społeczno-kulturowy oraz, oczywiście, najbardziej znane i przydatne słowa oraz zwroty w suahili, które mogą przydać się w podróży.

Pomiń historię suahili i przejdź od razu do rozmównika

Historia języka suahili: wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej

Aby uniknąć nieporozumień, doprecyzujmy: Suahili to także nazwa ludu z regionu o tej samej nazwie na wybrzeżu Afryki Wschodniej, obejmującego Zanzibar, kontynentalną Tanzanię, Kenię i Mozambik. Język, którym się posługiwali, był kiedyś mało znanym dialektem wyspiarskim używanym przez miejscowych rybaków, rolników i pasterzy. Wraz z rozwojem handlu na początku 1 tysiąclecia nawiązali rozległe kontakty z ludami wybrzeża, a suahili zaczęło rozprzestrzeniać się wzdłuż linii brzegowej. Najsilniej wpłynęły na nie język arabski i rdzenne języki afrykańskie, choć zawiera również słowa z angielskiego, niemieckiego i portugalskiego.

Stopniowo stało się narzędziem komunikacji dla wszystkich, którzy przybywali na wybrzeże Afryki Wschodniej. Imigranci z całego kontynentu, kupcy z Azji i krajów Zatoki Perskiej, osadnicy z Indii oraz europejscy kolonizatorzy dostosowywali je do własnych potrzeb, wnosząc elementy swoich kultur i tradycji etnicznych. W ten sposób suahili zyskało status lingua franca – języka wspólnego – z elementami arabskiego, portugalskiego, perskiego, hiszpańskiego, angielskiego, niemieckiego i hindi.

Lud Suahili: walka o niepodległość

Szczególną rolę w rozwoju suahili odegrały wydarzenia XX wieku. To wtedy język zyskał kontekst społeczno-polityczny, który w dużej mierze przesądził o jego przyszłości.

Po uzyskaniu suwerenności przywódcy polityczni zaczęli używać suahili i promować je jako ważny element historii, kultury, a nawet gospodarki. Za prezydentury Juliusa Nyerere (1962–1978) Tanzania stała się jednym z 2 państw afrykańskich, które nadały językowi rodzimemu status języka urzędowego; drugim była Etiopia z amharskim. Aby podnieść rangę suahili i pokazać jego siłę wyrazu, Nyerere osobiście przełożył 2 dzieła Williama Shakespeare’a: Juliusza Cezara i Kupca weneckiego.

Profesor Mugane zwraca też uwagę, że dzięki Nyerere samo pojęcie „suahili” zaczęło symbolizować obywatelstwo tanzańskie i splotło się z narracjami postkolonialnymi. Klasa pracująca, zmuszona do bardzo skromnego życia, była przedstawiana jako ideał – w przeciwieństwie do zachodnio zorientowanej elity. Z czasem ta koncepcja przekroczyła granice Tanzanii i stała się poniekąd znakiem całego pokolenia: ubogiego, ale wolnego i zachowującego godność.

Zasięg suahili: perspektywa XXI wieku

Dziś jest to jeden z najpowszechniej używanych języków, i to nie tylko w Afryce: posługuje się nim około 200 milionów osób. Ma status języka urzędowego w Tanzanii i Kenii, jest szeroko używany w Ugandzie, Demokratycznej Republice Konga oraz na Komorach. W mniejszym stopniu mówi się nim w Burundi, Rwandzie, północnej Zambii, Malawi, Mozambiku, Somalii, Sudanie Południowym, a nawet w Omanie i Jemenie.

Suahili jest jednym z języków urzędowych Unii Afrykańskiej. Biorąc pod uwagę populację państw członkowskich tej organizacji, wybór mógł paść na około 2 000 języków. Ponadto światowe media, takie jak BBC, Radio France Internationale, China Radio International, NHK World Radio Japan, UN Radio i inne, nadają w tym języku programy informacyjne.

W listopadzie 2021 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) ustanowiła 7 lipca Światowym Dniem Języka Kiswahili. Profesor Kennedy Gastorn, Stały Przedstawiciel Tanzanii przy siedzibie ONZ w Nowym Jorku, wyjaśnił wybór tej daty: właśnie tego dnia w 1954 roku Tanganicka Afrykańska Unia Narodowa pod przewodnictwem Juliusa Nyerere uznała suahili za ważne narzędzie walki o niepodległość. Co stało się później, już wiesz.

Najważniejsze zwroty w suahili dla podróżnych. Nauka suahili online.

Najczęstsze pytania na ten temat dotyczą tego, jak powiedzieć w suahili „cześć”, „do widzenia”, „dziękuję”, „proszę” albo jak poprawnie czytać i wymawiać podstawowe słowa. Są 2 dobre wiadomości. Po pierwsze, w tym języku niemal wszystko czyta się i wymawia tak, jak jest zapisane. Po drugie, zebraliśmy już popularne słowa i zwroty w suahili, które przydadzą się w podróży. 

Choć większość osób pracujących w turystyce w Tanzanii mówi po angielsku, warto poświęcić chwilę na poznanie kilku użytecznych zwrotów w suahili – podróż staje się wtedy jeszcze ciekawsza. Większość mieszkańców rozumie ten szeroko używany język i chętnie zamieni kilka słów. Jeśli szukasz szybkiego i prostego tłumaczenia z suahili na potrzeby podróży, poniższa lista podstawowych zwrotów pomoże odnaleźć się w różnych sytuacjach.

Powitania i podstawowe słowa w suahili:

Jambo / Habari – [jahm-boh / ha-bah-ree] – Cześć, dzień dobry

Kwaheri – [kwah-heh-ree] – Do widzenia

Habari za asubuhi – [ha-bah-ree zah ah-soo-boo-hee] – Dzień dobry rano

Lala salama / Usiku mwema – [lah-lah sah-lah-mah / oo-see-koo mweh-mah] – Dobranoc

Pole – [poh-leh] – Przykro mi (wyrażenie współczucia)

Samahani – [sah-mah-hah-nee] – Przepraszam (gdy zwracasz się do kogoś)

Ndiyo – [n-dee-oh] – Tak

Hapana – [hah-pah-nah] – Nie

Asante – [ah-sahn-teh] – Dziękuję (do 1 osoby)

Asanteni – [ah-sahn-teh-nee] – Dziękuję (do kilku osób)

Mbaya – [m-bah-yah] – Zły, niedobry

Nzuri – [n-zoo-ree] – Dobry

Karibu – [kah-ree-boo] – Proszę, nie ma za co (odpowiedź na podziękowanie)

Miejsca:

Soko – [soh-koh] – Targ

Duka – [doo-kah] – Sklep

Hospitali – [hoh-spee-tah-lee] – Szpital

Nyumba – [nyoom-bah] – Dom

Hoteli – [hoh-teh-lee] – Hotel

Uwanja wa ndege – [oo-wahn-jah wah n-deh-geh] – Lotnisko

Stesheni – [steh-sheh-nee] – Stacja

Benki – [behn-kee] – Bank

Safari – [sah-fah-ree] – Podróż, wycieczka

Zwierzęta:

Tembo – [tehm-boh] – Słoń

Nyati – [nyah-tee] – Bawół

Kifaru – [kee-fah-roo] – Nosorożec

Simba – [seem-bah] – Lew

Chui – [choo-ee] – Lampart

Swala – [swah-lah] – Gazela

Kiboko – [kee-boh-koh] – Hipopotam

Duma – [doo-mah] – Gepard

Twiga – [twee-gah] – Żyrafa

Punda milia – [poon-dah mee-lee-ah] – Zebra

Transport:

Gari – [gah-ree] – Samochód, pojazd

Pikipiki – [pee-kee-pee-kee] – Motocykl

Boti – [boh-tee] – Łódź

Treni – [treh-nee] – Pociąg

Ndege – [n-deh-geh] – Samolot

Basi – [bah-see] – Autobus

Teksi – [tehk-see] – Taksówka

Pole pole – [poh-leh poh-leh] – Powoli, bez pośpiechu

Haraka haraka – [hah-rah-kah hah-rah-kah] – Szybko, pospiesz się

Kierunki:

Mbele – [m-beh-leh] – Przed siebie, z przodu

Nyuma – [nyoo-mah] – Z tyłu

Kulia – [koo-lee-ah] – Prawo

Kushoto – [koo-shoh-toh] – Lewo

Kaskazini – [kahs-kah-zee-nee] – Północ

Kusini – [koo-see-nee] – Południe

Mashariki – [mah-shah-ree-kee] – Wschód

Magharibi – [mah-ghah-ree-bee] – Zachód

W hotelu:

Kiyoyozi – [kee-yoh-yoh-zee] – Klimatyzacja

Taulo – [tah-oo-loh] – Ręcznik

Mtandao – [m-tahn-dah-oh] – Internet

Chakula cha asubuhi – [chah-koo-lah chah ah-soo-boo-hee] – Śniadanie

Chakula cha mchana – [chah-koo-lah chah m-chah-nah] – Lunch, obiad

Chakula cha jioni – [chah-koo-lah chah jee-oh-nee] – Kolacja

W restauracji / sklepie:

Maji – [mah-jee] – Woda

Chakula – [chah-koo-lah] – Jedzenie

Mkate – [m-kah-teh] – Chleb

Nyama – [nyah-mah] – Mięso

Samaki – [sah-mah-kee] – Ryba

Kuku – [koo-koo] – Kurczak

Wali – [wah-lee] – Ryż

Kinywaji – [kee-nywah-jee] – Napój

Barafu – [bah-rah-foo] – Lód

Kahawa – [kah-hah-wah] – Kawa

Chai – [chai] – Herbata

Maziwa – [mah-zee-wah] – Mleko

Chumvi – [choom-vee] – Sól

Pilipili – [pee-lee-pee-lee] – Pieprz

Sukari – [soo-kah-ree] – Cukier

Jibini – [jee-bee-nee] – Ser

Owoce i warzywa:

Mboga – [m-boh-gah] – Warzywa

Matunda – [mah-toon-dah] – Owoce

Parachichi – [pah-rah-chee-chee] – Awokado

Embe – [ehm-beh] – Mango

Nanasi – [nah-nah-see] – Ananas

Chungwa – [choong-wah] – Pomarańcza

Ndizi – [n-dee-zee] – Banan

Tikiti maji – [tee-kee-tee mah-jee] – Arbuz

Karoti – [kah-roh-tee] – Marchew

Nyanya – [nyah-nyah] – Pomidor

Tango – [tahn-goh] – Ogórek

Kitunguu – [kee-toon-goo] – Cebula

Kiazi – [kee-ah-zee] – Ziemniak

Finanse:

Pesa – [peh-sah] – Pieniądze

Kadi ya benki – [kah-dee yah behn-kee] – Karta debetowa

Bili – [bee-lee] – Rachunek

Bei – [beh-ee] – Cena

Rahisi – [rah-hee-see] – Tani

Ghali – [ghah-lee] – Drogi

Pytania:

Nini – [nee-nee] – Co?

Nani – [nah-nee] – Kto?

Kwa nini – [kwah nee-nee] – Dlaczego?

Wapi – [wah-pee] – Gdzie?

Lini – [lee-nee] – Kiedy?

Ngapi – [ngah-pee] – Ile?

Gani – [gah-nee] – Który? Jaki?

Podstawowe zwroty w suahili:

Mimi ni... – [mee-mee nee] – Nazywam się...

Ninafuraha kukutana nawe – [nee-nah-foo-rah-hah koo-koo-tah-nah nah-weh] – Miło cię poznać

Habari gani? – [ha-bah-ree gah-nee] – Jak się masz?

Bei gani? – [beh-ee gah-nee] – Ile to kosztuje?

Iko wapi...? – [ee-koh wah-pee] – Gdzie jest...?

Ninatoka nchi ya... – [nee-nah-toh-kah n-chee yah] – Jestem z...

Sifahamu / Sielewi – [see-fah-hah-moo / see-eh-leh-wee] – Nie rozumiem

Siongei Kiswahili – [see-ohn-geh-ee kee-swah-hee-lee] – Nie mówię w suahili

Rudia tena – [roo-dee-ah teh-nah] – Czy możesz powtórzyć?

Unaweza kunisaidia? – [oo-nah-weh-zah koo-nee-sah-ee-dee-ah] – Czy możesz mi pomóc?

Maisha marefu – [mah-ee-shah mah-reh-foo] – Toast za „długie życie”

Hakuna matata / Hamna shida – [hah-koo-nah mah-tah-tah / hahm-nah shee-dah] – Nie ma problemu, bez obaw (słynne wyrażenie z suahili znane z Króla Lwa)

Shida kidogo – [shee-dah kee-doh-goh] – Mały problem (często używane nawet wtedy, gdy problem wcale nie jest mały)

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.