Birdwatching w Selous, Nyerere, Mikumi, górach Udzungwa i nie tylko

Jeśli planujesz wyjazd birdwatchingowy do Tanzanii, z dala od popularnych tras i głęboko wśród niezwykłej przyrody kraju, warto dobrze poznać miejsca, w których żyją interesujące i rzadkie gatunki ptaków. W tym artykule opisujemy kilka znanych rezerwatów przyrody i parków narodowych: Selous, Nyerere, Mikumi oraz góry Udzungwa. Przyglądamy się także sąsiednim obszarom, między innymi tej części Udzungwa, która nie należy do parku narodowego, ale ma duże znaczenie dla birdwatcherów i ornitologów. Wspomnimy również o pobliskiej dolinie Kilombero, rozsławionej przez 2 gatunki chwastówek, które dopiero niedawno opisano i wyodrębniono jako osobne gatunki.

Jeśli interesują Cię położone dalej na zachód równiny Usangu, Park Narodowy Ruaha, płaskowyż Kitulo oraz najbardziej wysunięte na południe formacje górskie Wielkich Rowów Afrykańskich, polecamy nasz artykuł o birdwatchingu w tych rejonach. Osobom planującym wyprawy birdwatchingowe do Tanzanii na wschód od Selous sugerujemy z kolei przegląd najbardziej wschodnich lokalizacji w kraju: okolic Dar es Salaam, w tym Zanzibaru, oraz południowych rezerwatów leśnych – zarówno na wybrzeżu kontynentalnym, jak i na wyspie Mafia.

W tym artykule omawiamy kilka znakomitych miejsc do obserwacji ptaków w Tanzanii: Rezerwat Selous, Park Narodowy Mikumi, dolinę Kilombero, góry Udzungwa i park narodowy o tej samej nazwie, a także góry Rubeho.

Rezerwat Selous

Na południowy wschód od Wielkich Rowów Afrykańskich rozciąga się ogromny obszar, w którym znajdują się jedne z największych atrakcji przyrodniczych Tanzanii: największy park narodowy kraju – Nyerere, największy rezerwat zwierząt – Selous, oraz najdłuższa rzeka – Rufiji. Jej delta obejmuje jeden z największych lasów namorzynowych na świecie. Takie bogactwo przyrody wyraźnie przekłada się również na świat ptaków.

W wielu źródłach Selous pojawia się jako rozległy rezerwat łowiecki o powierzchni około 50 000 km². W 2019 roku wydzielono z niego obszar około 30 000 km², tworząc Park Narodowy Nyerere, a pozostała część zachowała status obszaru chronionego z kontrolowanymi populacjami zwierząt. Używając nazwy Selous, odnosimy się do całego tego obszaru w jego historycznym znaczeniu. Warto też sprawdzać listy obserwacji, na przykład w serwisie ebird.org, gdzie zaznaczono hotspoty birdwatchingowe w Północnym Sektorze Selous.

W Selous można spotkać czaplę madagaskarską (Ardeola idae), błotniaka stepowego (Circus macrourus) i pustułeczkę (Falco naumanni). Tereny te nie zostały szczegółowo przebadane, dlatego część danych jest przestarzała albo zbyt skąpa, by potwierdzić obecną obecność niektórych gatunków i dokładną liczebność ich populacji w tej strefie. Odnotowywano tu na przykład derkacza (Crex crex) oraz przedstawicieli gatunków zagrożonych, takich jak trzciniak iracki (Acrocephalus griseldis). Trzciniaki irackie chętnie osiedlają się w zaroślach na płytkiej wodzie, szczególnie w trzcinowiskach. Ze względu na brak danych możliwe, że ptaki te występują tu częściej, niż obecnie wiadomo.

Szczególne zainteresowanie birdwatcherów budzi bez wątpienia tanzański endemit – wikłacz kilomberyjski (Ploceus burnieri). Jego typowym siedliskiem są mokradła wokół rzeki Kilombero, znanej także jako Ulanga. To jeden z dopływów Rufiji. Ptaka obserwowano również na sezonowo zalewanych łąkach w pobliżu miasta Ifakara. Wikłacz gniazduje w koloniach liczących do 30 gniazd, choć spotyka się także pojedyncze osobniki. Niestety ten endemit ma status gatunku zagrożonego.

Wśród interesujących ptaków wodnych warto wymienić ślepowrona białogrzbietego (Gorsachius leuconotus), siodłodzioba afrykańskiego (Ephippiorhynchus senegalensis), brzytwodzioba afrykańskiego (Rynchops flavirostris), który najchętniej łowi nocą, oraz sowę rybożerną Pela (Scotopelia peli), polującą na ryby, a nawet młode krokodyle. Tych sów warto szukać w pobliżu rzek; gniazdują na drzewach na wysokości 3–12 m, zwykle nie dalej niż 50 m od wody. Są dość duże, osiągają 50–60 cm wysokości, i czasem wybierają pokaźną zdobycz: od żab i krabów po ryby ważące 2 kg oraz pisklęta krokodyla nilowego. Najaktywniejsze są nocą. Podczas polowania można je zobaczyć na pniach i gałęziach zwieszających się nad wodą. Dobra wiadomość dla birdwatcherów: czasem obserwuje się je także w trakcie dziennego polowania.

Do innych gatunków występujących w Selous należą kurtaczek angolski (Pitta angolensis), grubodziób mniejszy (Pyrenestes minor) i żwirowiec skalny (Glareola nuchalis). Dwa ostatnie gatunki obserwuje się w pobliżu wodospadów Siguri na rzece Luhombero. Niestety dla Selous nie istnieje pełna lista gatunków. Administracja Parku Narodowego Nyerere podaje, że w tym największym parku narodowym Tanzanii można spotkać co najmniej 450 gatunków ptaków.

Park Narodowy Mikumi

Kolejny park narodowy, Mikumi, przylega do Parku Narodowego Nyerere od północnego zachodu. Leży niespełna 300 km od Dar es Salaam, przy drodze prowadzącej z Dar es Salaam przez Tanzanię do Zambii. Dzięki temu przyciąga wielu podróżnych i bywa porównywany ze słynnym Serengeti na północy. Do Mikumi łatwo i szybko się dostać, a droga przecina park niemal przez środek. Odnotowano tu tak wiele gatunków ptaków, że Mikumi należy do 10 najważniejszych tanzańskich hotspotów birdwatchingowych w serwisie ebird.org. Łącznie można tu spotkać ponad 500 gatunków ptaków.

Wśród rzadkich i nietypowych gatunków warto wymienić krętogłowa czerwonogardłego (Jynx ruficollis) żyjącego w lasach na granicy parku, nektarnika ulugurskiego (Anthreptes neglectus) oraz agresywnego i nieustraszonego dziwogona prostosternego (Dicrurus ludwigii).

W Mikumi żyją także toko jasnodzioby (Lophoceros pallidirostris), toko szary (Lophoceros nasutus), pustułka Dickinsona (Falco dickinsoni) i pustułka szara (Falco ardosiaceus). Oba gatunki pustułek często obserwuje się w lasach z palmami. Pustułki Dickinsona wybierają martwe palmy lub puste w środku baobaby jako miejsca gniazdowania. Wiadomo też, że pojawiają się podczas pożarów traw, polując na duże owady i gryzonie uciekające przed ogniem. Pustułki szare chętnie siadają na słupach, przewodach i odsłoniętych gałęziach. Polują na nietoperze i ptaki, ale nie odmawiają sobie także orzechów palmowych, co czyni je jednymi z nielicznych ptaków szponiastych gustujących w pokarmie roślinnym.

Oprócz wód rzeki Mkata, Mikumi ma w jej dolinie zalewowej stałe mokradła przyciągające czaplę madagaskarską (Ardeola idae). Ogólnie mokradła te stają się schronieniem dla wielu ptaków migrujących na północ. W parku narodowym widywano również derkacza (Crex crex) i pustułeczkę (Falco naumanni).

Jeśli chodzi o tanzańskie endemity, w Mikumi występują nierozłączka czarnogłowa (Agapornis personatus), chwastówka białosterna Gatunek ten, razem z Cisticola bakerorum, został opisany przez naukowców dopiero w 2021 roku, choć okazy znajdowano już w latach 60. XX wieku w dolinie zalewowej rzeki Kilombero w Tanzanii. Egzemplarze muzealne przechowywano w kolekcjach, ale nikt nie podjął próby ich klasyfikacji ze względu na specyficzne ubarwienie upierzenia. Ptaki te najchętniej osiedlają się w zalewanych trzcinowiskach, a ich obszarem endemicznym są mokradła Kilombero w Morogoro, w środkowej Tanzanii. Mimo to istnieje zapis obserwacji z Serengeti, potwierdzający odkrycie tego gatunku w północnej Tanzanii. Zalecamy ostrożne traktowanie tej informacji, a podczas wizyty w Serengeti szczególną uwagę przy identyfikacji licznych gatunków chwastówek. Potwierdzenie rozszerzenia zasięgu chwastówki białosternej byłoby ważną informacją dla ornitologii. (Cisticola anderseni), wikłacz kilomberyjski (Ploceus burnieri), toko tanzański (Tockus ruahae), a także bilbil ulugurski (Arizelocichla neumanni) i chwastówka kilomberyjska (Cisticola bakerorum), nazwana na cześć Érica Burniera, który jako pierwszy rozpoznał ją jako nowy gatunek, choć formalnie opisano ją dopiero w 2021 roku. Chwastówka kilomberyjska klasyfikowana jest jako gatunek narażony. Ptak ten preferuje mokradła w dolinie zalewowej rzeki Kilombero i zasiedla zalewane trzcinowiska.

Dolina Kilombero

Na północny zachód od Selous leży dolina rzeki Kilombero. Ciągnie się aż po góry Udzungwa, a od południa ogranicza ją pasmo Mahenge. Oba te systemy górskie należą do najbardziej wysuniętych na południe części Wielkich Rowów Afrykańskich, które w Tanzanii zaczynają się na północy kraju od gór Pare i Usambara. Szerokość rzeki zależy od pory roku i ilości opadów w regionie. W porze suchej, od czerwca do listopada, w pobliżu miasta Ifakara rzeka ma zaledwie około 100 m szerokości. W porze deszczowej, od grudnia do maja, rozlewiska sięgają 6 km, zalewając rozległe łąki – właśnie to tak silnie przyciąga tu ptaki. Oprócz terenów otwartych w dolinie znajdują się również lasy.

Przede wszystkim obszar ten jest interesujący ze względu na lokalne endemity. Należą do nich wikłacz kilomberyjski (Ploceus burnieri), chwastówka białosterna (Cisticola anderseni) i chwastówka kilomberyjska (Cisticola bakerorum). Wraz z Rezerwatem Selous dolina Kilombero stanowi ważne siedlisko czapli madagaskarskiej (Ardeola idae).

W tutejszych lasach można wypatrzyć dzięcioła Stierlinga (Dendropicos stierlingi). Lokalne rezerwaty leśne są także zimowiskiem wielu gatunków górskich w chłodnej porze roku. Rzeka przyciąga również brzytwodzioba afrykańskiego (Rynchops flavirostris) i dławigada afrykańskiego (Anastomus lamelligerus). W lasach nadrzecznych żyją zimorodek półobrożny (Alcedo semitorquata), płetwonóg afrykański (Podica senegalensis), kaczka czarna (Anas sparsa), ślepowron białogrzbiety (Gorsachius leuconotus) oraz sowa rybożerna Pela (Scotopelia peli). Ze względu na bliskość i brak naturalnych barier skład gatunkowy doliny w dużej mierze pokrywa się z Selous.

W trzcinowiskach występuje tu rokitniczka (Acrocephalus schoenobaenus). Uważa się, że dolina Kilombero jest domem jedynej populacji kukala miedzianosternego (Centropus cupreicaudus) w całej Afryce Wschodniej. Można tu także spotkać czajkę koralową (Vanellus senegallus), łatwo rozpoznawalną po długich żółtych nogach i żółtym dziobie z dużymi płatami nagiej skóry na głowie. W powietrzu często obserwuje się jaskółki szarorzytne (Pseudhirundo griseopyga).

W serwisie birdwatchingowym ebird.org hotspot oznaczony jako mokradła Kilombero, położony na południe od miasta Ifakara, obejmuje ponad 250 gatunków ptaków.

Góry Udzungwa

Góry Udzungwa oznaczają w tym przypadku grupę rozproszonych obszarów, które nie należą do parku narodowego o tej samej nazwie. Udzungwa to najbardziej wysunięta na południe, a dokładniej na południowy zachód, część pasm górskich tworzących pradawny system Wielkich Rowów Afrykańskich. Pierwotnie góry te porastały gęste lasy, dziś mocno przerzedzone i w dużej mierze przekształcone w pastwiska oraz pola uprawne. Pozostałe fragmenty lasu wciąż są domem wielu ptaków, dlatego mają duże znaczenie dla birdwatcherów. Najważniejsze z tych chronionych obszarów leśnych to West Kilombero, Kisinga-Rugaro i Udzungwa Scarp.

W lasach Udzungwa występuje wiele gatunków, między innymi wikłacz Bertrama (Ploceus bertrandi), lasówka rdzawogłowa (Artisornis metopias), chwastówka czarnolica (Cisticola nigriloris), plamogardlik (Modulatrix stictigula), rudzik oliwkowoboczny (Cossypha anomala), akalat Sharpe’a (Sheppardia sharpei), alete białopierśna (Chamaetylas fuelleborni), cętkogardlik (Arcanator orostruthus) i jerzyk rzadki (Schoutedenapus myoptilus). Co ciekawe, w rezerwatach leśnych Udzungwa populacje wszystkich tych gatunków są wyjątkowo liczne w porównaniu z typowym zagęszczeniem w podobnych miejscach. Oznacza to, że łatwiej je tu zobaczyć niż gdzie indziej.

Niestety ani dla leśnych obszarów tych gór, ani dla parku narodowego nie istnieją pełne listy gatunków. Mimo to park narodowy należy do najlepszych miejsc do obserwacji ptaków w Tanzanii.

Park Narodowy Gór Udzungwa

Park narodowy obejmuje pasma górskie porośnięte lasami miombo, lasami deszczowymi i lasami górskimi. Poza nimi występują tu również otwarte stepy. Wysokość terenu w parku waha się od 250 do 2 576 m n.p.m. Z kilku skalistych zboczy spływają wodospady, tworząc naturalne baseny na kolejnych progach. Zarówno wśród roślin, jak i zwierząt występuje tu wiele endemitów. Przykładowo około 1/4 lokalnych roślin to gatunki endemiczne. Uważa się, że Udzungwa jest 2. parkiem narodowym Tanzanii pod względem bioróżnorodności. W Parku Narodowym Udzungwa odnotowano ponad 350 gatunków ptaków.

Największe zainteresowanie przyciągają lokalne endemity. Zacznijmy od kuropatwy udzungwańskiej (Xenoperdix udzungwensis). Należy ona do rodziny Phasianidae, ma żółte nogi i czerwony dziób. Gatunek odkryto w 1991 roku. Według opowieści uwagę zwróciły właśnie jego nietypowe nogi: w obozie gotowano zupę, a z garnka wystawały nogi ptaka, których nikt z obecnych nie potrafił rozpoznać. Wydało się to dziwne i wzbudziło zainteresowanie, prowadząc do odkrycia gatunku. Za najbliższych krewnych kuropatwy udzungwańskiej uznaje się azjatyckie kuropatwy górskie. Niektórzy przypuszczają, że gatunki te mogły pochodzić od wspólnego przodka, którego populacje rozdzieliły się, korzystając z dawnego korytarza leśnego między Afryką a Azją na Półwyspie Arabskim.

Inne tanzańskie endemity w parku narodowym to toko tanzański (Tockus ruahae), batis ciemny (Batis crypta), chwastówka białosterna (Cisticola anderseni), chwastówka kilomberyjska (Cisticola bakerorum), bilbil żółtogardły (Arizelocichla chlorigula), akalat iringański (Sheppardia lowei), nektarnik obrożny (Anthreptes rubritorques), nektarnik Moreau (Cinnyris moreaui) i nektarnik rdzawoskrzydły (Cinnyris rufipennis), wikłacz usambarski (Ploceus nicolli) oraz kulczyk kipengereński (Crithagra melanochroa). Niestety wszystkie 3 gatunki endemicznych nektarników żyjących w Udzungwa są zagrożone wyginięciem.

W niskim lesie u podnóża gór widywano gadożera pręgopierśnego (Circaetus fasciolatus), a głębiej w lesie obserwowano rudzika Swynnertona (Swynnertonia swynnertoni). Apalis białoskrzydły (Apalis chariessa) jest rzadki, ale wciąż możliwy do zobaczenia w lesie. Podszyt leśny zamieszkuje lasówka Winifred (Scepomycter winifredae), uznawana zresztą za endemit górskich lasów Tanzanii. Częściej obserwuje się te ptaki w górach Uluguru; populacja występuje również w Rubeho-Ukaguru. Spotkanie lasówki Winifred w górach Udzungwa byłoby dużym szczęściem.

Istnieje duże prawdopodobieństwo pojawienia się w parku narodowym puchacza usambarskiego (Bubo vosseleri). Wciąż trwa dyskusja naukowa, czy jest to osobny gatunek, czy podgatunek puchacza gwinejskiego (Ketupa poensis). Możliwe są więc różne klasyfikacje. Jeśli okaże się, że to jednak podgatunek puchacza gwinejskiego, powinien nosić nazwę Bubo poensis vosseleri.

Za interesujące, rzadko spotykane tu gatunki można uznać chwastówkę brzęczącą (Cisticola njombe) i jaskółkę modrą (Hirundo atrocaerulea). Wracając do naukowych sporów i gatunków endemicznych: w górach Udzungwa birdwatcherzy obserwowali błyszczaka jednobarwnego (Lamprotornis unicolor), którego nie wszyscy ornitolodzy klasyfikują jako endemit Tanzanii. Może się tu również pojawić nierozłączka czarnogłowa (Agapornis personatus).

Góry Rubeho

Na północ od Udzungwa leży pasmo górskie Rubeho; oba obszary oddziela rzeka Ruaha. Od wschodu góry te łączą się z Parkiem Narodowym Mikumi, jednym z najciekawszych miejsc birdwatchingowych ze względu na ogromną różnorodność gatunków zamieszkujących park. Ważnymi obszarami obserwacji ptaków w górach Rubeho są 3 rezerwaty leśne położone na wysokości do 2 500 m n.p.m.

Co ciekawe, ten sam teren dzielą drozd pomarańczowy (Geokichla gurneyi) i rudzik rdzawogłowy (Cossypha natalensis), mimo że pierwszy uchodzi za gatunek górski, a drugi woli osiedlać się niżej.

W pobliżu rzeki można wypatrzyć kaczkę czarną (Anas sparsa), ślepowrona białogrzbietego (Gorsachius leuconotus) i płetwonoga afrykańskiego (Podica senegalensis). W lasach nizinnych trafia się długodziób Kretschmera (Macrosphenus kretschmeri). Żyje tu także inny piękny ptak – nagórnik miombo (Monticola angolensis).

W lasach Rubeho żyją muchołówka popielata (Muscicapa caerulescens), trogon pręgosterny (Apaloderma vittatum), jerzyk rzadki (Schoutedenapus myoptilus) i derkaczek rdzawoplamy (Sarothrura elegans). Spośród nektarników w górach Rubeho obserwowano nektarnika wschodniego (Cinnyris mediocris) i nektarnika Moreau (Cinnyris moreaui).

Z innym lokalnym ptakiem – dzierzbikiem Uhehe (Lanius marwitzi) – wiąże się ciekawa historia. Pod tą nazwą naukową znany jest jako endemit Tanzanii, zamieszkujący kilka obszarów górskich położonych powyżej 1 500 m n.p.m. Taksonomia tego gatunku jest jednak niejasna. Część ornitologów klasyfikuje go jako podgatunek dzierzbika szarego (Lanius collaris). W większości klasyfikacji można go znaleźć właśnie pod tym gatunkiem. W naturze najłatwiej wypatrzyć tego ptaka, gdy siedzi na krzewach lub gałęziach drzew 1–10 m nad ziemią.

To krótki przegląd miejsc tworzących ekosystem Selous oraz pobliskich pasm górskich, których osią jest pasmo Udzungwa. Po drugiej stronie gór rozciągają się przestrzenie Parku Narodowego Ruaha i równiny Usangu. O pozostałych znakomitych miejscach do obserwacji ptaków w Tanzanii przeczytasz w naszym artykule przeglądowym „Tanzania. 10 najlepszych miejsc do birdwatchingu”!

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów