Obserwacja ptaków w okolicach Arushy, Kilimandżaro, Longido i North Pare

Przegląd najciekawszych regionów ornitologicznych Tanzanii rozpoczęliśmy od popularnych parków północy: Serengeti i Ngorongoro oraz Tarangire i Jeziora Manyara. To nazwy znane na całym świecie. Wraz z Selous i Ruaha te parki narodowe należą do najstarszych obszarów chronionych w Afryce Wschodniej i przyciągają wielu miłośników wypraw ornitologicznych do Tanzanii.

Kontynuując przegląd ważnych ostoi ptaków na północy kraju, przyjrzyjmy się terenom wokół 2 dużych wulkanów północnej Tanzanii: Meru i Kilimandżaro. Wokół każdego z nich utworzono park narodowy, a w ich centrum znajdują się 2 najwyższe góry Tanzanii. W pobliskich regionach Arusha, Kilimandżaro i Manyara jest też kilka odrębnych miejsc, których awifauna związana jest z Meru i Kilimandżaro. W tym artykule opisujemy najciekawsze ptaki, które można zobaczyć podczas wyprawy ornitologicznej w Tanzanii: w parkach narodowych Arusha i Kilimandżaro, w Longido oraz w górach North Pare. 

Park Narodowy Arusha

Park Narodowy Arusha leży na północny wschód od Jeziora Manyara i obejmuje wulkan Meru oraz część terenów na wschód od niego. Większość parku pokrywają lasy górskie, a także jeziora, stawy i mokradła. Ważna ostoja ptaków obejmuje również lasy sąsiadujące z parkiem. Główne zbiorniki wodne na jego terenie to grupa alkalicznych jezior Momella, przyciągających ptaki wodne, przede wszystkim flamingi różowe (Phoenicopterus roseus) i flamingi małe (Phoeniconaias minor).

Park Narodowy Arusha jest siedliskiem endemicznego szlarnika kilimandżarskiego (Zosterops eurycricotus). Wśród innych interesujących gatunków spotykanych w parku są gatunki bliskie endemitom, takie jak szpak Abbota (Poeoptera femoralis), szpak Kenricka (Poeoptera kenricki), bilbil górski (Arizelocichla nigriceps), skowronek Sentinel (Corypha athi), nektarnik wschodni (Cinnyris mediocris) i wikłacz czerwonokapturowy (Euplectes laticauda).

Łącznie w parku narodowym żyje około 600 gatunków ptaków. Uznaje się, że to jedyny obszar chroniony w Tanzanii wybierany przez sterniczkę afrykańską (Oxyura maccoa) na zimowanie i lęgi. Doświadczeni obserwatorzy ptaków lubią to miejsce, bo w Arushy łatwiej wypatrzyć gatunki leśne niż gdziekolwiek indziej w północnej Tanzanii. Szczególne emocje budzi spotkanie z trogonem narina (Apaloderma narina). Jego najbliższy krewny, trogon prążkosterny (Apaloderma vittatum), również należy do ptaków, które obserwuje się z prawdziwą przyjemnością.

Papugi czerwonoczelne (Poicephalus gulielmi) urodą w niczym nie ustępują trogonom. Wyróżnia się 3 podgatunki; w tej części Afryki można spotkać Poicephalus gulielmi massaicus, uznawanego za endemit północnej Tanzanii i południowej Kenii. Innym barwnym i ciekawym ptakiem regionu jest łuszczak oliwkowy (Linurgus olivaceus) – samce wyróżniają się żółtym ciałem i intensywnie żółtopomarańczowym dziobem. To wszystko przedstawiciele ptaków górskich lasów.

Górskie potoki przyciągają wiele kaczek – około 12 gatunków, w tym na przykład kaczkę czarną (Anas sparsa). Jest bardzo płochliwa, więc jej obserwacja i dobre zdjęcie to wyzwanie dla każdego birdwatchera. Są tu także inne ptaki trudne do uchwycenia w kadrze, choćby jerzyki, których w parku żyje co najmniej 10 gatunków. Jednym z nich jest jerzyk nianzański (Apus niansae), pojawiający się w porze deszczowej. Żywi się głównie drobnymi owadami unoszącymi się w powietrzu, które chwyta dziobem w locie. W Parku Narodowym Arusha jego stada najchętniej osiedlają się na wysokich klifach.

Oprócz jerzyków brzegi tutejszych rzek zamieszkują żołny białoczelne (Merops bullockoides) – ptaki nie tylko piękne, lecz także żyjące w bardzo ciekawej i złożonej strukturze społecznej. Gniazda zakładają w miękkiej ziemi, zwykle na brzegach rzek. Żołny te tworzą duże kolonie liczące setki osobników, podzielone na grupy rodzinne, w których młode ptaki pomagają parom lęgowym. Uważa się, że nawet połowa młodych osobników, które same jeszcze się nie rozmnażają, zostaje pomocnikami par lęgowych i wspiera je w wychowywaniu piskląt. Wyżej, w wulkanicznym kraterze Ngurdoto, na mokradłach można spotkać okazałe siodlarze afrykańskie (Ephippiorhynchus senegalensis) – bardzo eleganckie ptaki i największych przedstawicieli bocianów. Na dnie krateru czują się bezpiecznie i spokojnie zakładają gniazda.

Warto dodać, że na wulkan Meru można wejść podczas osobnej wyprawy trekkingowej, w towarzystwie rangera parku narodowego i z noclegami w lodge’ach po drodze. Podobnie jest z sąsiednim Kilimandżaro: do wyboru jest kilka tras prowadzących przez las deszczowy i piętro afroalpejskie, również zamieszkane przez wiele interesujących gatunków ptaków.

Park Narodowy Kilimandżaro

Jako najwyższy punkt Afryki Kilimandżaro przyciąga wielu podróżnych, którzy chcą zdobyć jego główny wierzchołek. Każdego dnia ludzie ruszają ku Uhuru Peak, położonemu na wysokości 5 895 m n.p.m. Podczas kilkudniowej wyprawy wspinacze mogą obserwować różne gatunki ptaków. Choć przyjmuje się, że powyżej 5 000 m nie ma stałych siedlisk dzikich zwierząt, ptaki występują na wszystkich wysokościach tej słynnej afrykańskiej góry.

Wiadomo, że kruki białoszyje (Corvus albicollis) gniazdują na Kilimandżaro nawet do wysokości 5 800 m. Często widać je, jak szybują nad masywem, wysoko ponad chmurami. Wraz z podejściem na większą wysokość wypatrują zdobyczy albo po prostu jedzenia pozostawionego przez ludzi w obozach.

Kruk białoszyi jest wszystkożerny. W jego diecie są owady, jaszczurki, małe ptaki i ich jaja. Na skałach często można tu zobaczyć fragmenty rozbitych skorup żółwi. Kruki potrafią chwycić żółwia, wznieść się z nim wysoko i upuścić go, aby po upadku z wysokości i roztrzaskaniu skorupy dostać się do mięsa. Znane są też z patrolowania dróg samochodowych: czekają, aż pechowe zwierzę przebiegnie przez jezdnię i zostanie potrącone. Kruk białoszyi jest padlinożercą i pojawia się przy takim zdarzeniu bardzo szybko.

Oprócz kruków z Kilimandżaro często kojarzy się takie ptaki jak szlarnik kilimandżarski (Zosterops eurycricotus), którego nazwa odnosi się do jego domu – najwyższej góry Tanzanii, oraz drozd abisyński (Turdus abyssinicus), spotykany w wysokogórskich lasach na stokach masywu. Oba gatunki występują na Kilimandżaro i należą do charakterystycznych przedstawicieli tutejszej awifauny. 

Orzeł koroniasty (Stephanoaetus coronatus) i orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus) należą do najbardziej fascynujących ptaków drapieżnych spotykanych w regionie. Oba gatunki klasyfikowane są jako bliskie zagrożenia.

Orły polują na małpy, góraliki, wiewiórki i duże ptaki, ale ich dieta nie ogranicza się do tych zwierząt. Największą odnotowaną zdobyczą orła koroniastego była dość duża antylopa bushbuck ważąca około 30 kg. Do zabicia ofiary orzeł wykorzystuje potężne szpony i dziób.

Orłosępy brodate są natomiast przede wszystkim padlinożercami. Większość ich diety stanowią kości zwierząt, które ptaki zrzucają z dużej wysokości, aby rozbić je na mniejsze kawałki. Są wytrwałe w osiąganiu celu i potrafią wzbić się w powietrze 30, a nawet 40 razy, by upuścić kość i rozdrobnić ją wystarczająco drobno. Ich sok żołądkowy ma wysoką kwasowość i trawi kości. Zdarza się, że połykają fragmenty długości do 18 cm, korzystając z wyjątkowo szerokiego rozwarcia dzioba. Kości często pozostają nietknięte po uczcie innych drapieżników, więc sępy mogą po prostu patrolować teren w poszukiwaniu resztek.

Orłosępy brodate obserwowano na niewiarygodnych wysokościach; w Himalajach widywano je nawet do 7 800 m. Dlatego podczas wejścia na Kilimandżaro warto pamiętać, by czasem spojrzeć w górę.

Wśród najciekawszych gatunków zamieszkujących Kilimandżaro warto wymienić najmniejszego ze wszystkich szpaków, klasyfikowanego jako zagrożony – szpaka Abbota (Arizelopsar femoralis/Poeoptera femoralis) – a także kląskawkę płową (Pinarochroa sordida) i nektarnika szkarłatnoczubego (Nectarinia johnstoni). Szpaka można zobaczyć w lasach na południowych i zachodnich stokach Kilimandżaro, natomiast 2 pozostałe gatunki żyją w piętrze alpejskim, powyżej 3 000 m. Rosną tam tak niezwykłe rośliny jak Erica excelsa, Lobelia deckenii i Dendrosenecio kilimanjari – endemity Kilimandżaro.

Jeśli chodzi o nektarniki, na Kilimandżaro występuje aż 13 gatunków. Nektarniki przypominają słynne kolibry z półkuli zachodniej. Są do nich bardzo podobne wyglądem, trybem życia i wieloma elementami zachowania, z tą różnicą, że są nieco większe. Również żywią się nektarem, do czego służy im długi, wygięty ku dołowi dziób. Poruszają się szybko i potrafią długo zawisać przed kwiatami, żerując w locie. W afrykańskich ekosystemach te jaskrawe ptaki o metalicznie połyskującym upierzeniu odgrywają ważną rolę jako zapylacze. Łącznie istnieje 146 gatunków nektarników. Co ciekawe, w Tanzanii żyje 51 gatunków, z czego 5 to endemity kraju. Nektarnika wschodniego (Cinnyris mediocris) nie można jednak uznać za pełnego endemita Kilimandżaro, mimo że w niektórych językach, między innymi francuskim, hiszpańskim i rosyjskim, jego nazwa zawiera słowo Kilimandżaro. Gatunek ten występuje także w sąsiedniej Kenii.

Łącznie na Kilimandżaro i w jego otoczeniu można obserwować od 130 do 300 gatunków ptaków – dane różnią się w zależności od źródła. Obserwatorzy ptaków często ograniczają się do terenu parku narodowego o tej samej nazwie, a nawet tylko do oficjalnych tras wejściowych na Kilimandżaro. Ptaki przemieszczają się jednak znacznie swobodniej, a okoliczne miejsca są naturalnie powiązane z obszarem parku. Ornitolodzy wolą badać większe tereny.

Longido

Na wschód od Kilimandżaro i na północ od Meru rozciąga się rozległy, suchy obszar, w większości płaski, z pojedynczymi wzgórzami wyrastającymi ponad równinę. To jedna z niewielu ważnych ostoi ptaków w Tanzanii zamieszkanych przez ludzi. Większość tych terenów to pastwiska bydła Masajów albo ziemie uprawne. Można tu spotkać około 400–500 gatunków ptaków.

Strefa ta jest ważnym korytarzem migracyjnym dla ptaków. Dawniej przechodziły tędy duże zwierzęta, przemierzając Longido w drodze z kenijskiego Amboseli do tanzańskich parków narodowych Kilimandżaro i Arusha; dziś widuje się je coraz rzadziej. Między Meru a Kilimandżaro przez ten obszar aktywnie migruje jednak wiele gatunków ptaków, zwłaszcza bociany i ptaki drapieżne.

Można tu zobaczyć liczne ptaki, takie jak błotniak stepowy (Circus macrourus), pustułeczka (Falco naumanni), orzełek włochaty (Hieraaetus pennatus), orzeł stepowy (Aquila nipalensis), orlik krzykliwy (Clanga pomarina) i myszołów zwyczajny (Buteo buteo). Większość z nich to migranci palearktyczni: na stałe żyją w Europie i Azji na północ od Himalajów, czasem także w północnej Afryce, a na zimę przenoszą się do regionów położonych na południe od Sahary.

Akacjowe lasy południowo-zachodniego Longido są siedliskiem bardzo różnorodnych ptaków, z których wiele uznaje się w Tanzanii za nietypowe. Należą do nich między innymi czepiga białogłowa (Colius leucocephalus), miodowód brunatnogrzbiety (Prodotiscus regulus), remizik mysi (Anthoscopus musculus), krombek północny (Sylvietta brachyura) i świergotek sawannowy (Anthus caffer). Najbardziej rozpoznawalna jest oczywiście czepiga, łatwa do zidentyfikowania po białym czubie na głowie. Chętnie osiedla się w gęstwinach ciernistych krzewów. Jej ulubionym przysmakiem wydaje się kwitnąca akacja, której kwiaty i pąki przedkłada nad inne pożywienie.

Widziano tu także słowika białogardłego (Irania gutturalis), dropia olbrzymiego (Ardeotis kori) i sekretarza (Sagittarius serpentarius). Mimo rozpoznawalności i pozornej popularności sekretarz jest gatunkiem zagrożonym. Status ten nadano mu w 2020 roku z powodu szybkiego kurczenia się zasięgu. Na mapie występowania sekretarza widać ogromne obszary obejmujące niemal cały kontynent na południe od Sahary, z wyjątkiem delty Konga i zachodniego wybrzeża Afryki. W rzeczywistości koncentracja tych ptaków w całym zasięgu jest bardzo niska.

Wynika to przede wszystkim z postępującej urbanizacji i intensywnej uprawy ziemi. Sekretarze potrzebują dużych, otwartych siedlisk, tymczasem nawet w parkach narodowych przybywa wysokiej roślinności, co przyczynia się do zmniejszania zasięgu gatunku. Ich siedliska cierpią również z powodu nadmiernego wypasu, wypalania pastwisk i rozwoju inwestycji komercyjnych. Liczebność sekretarzy szacuje się obecnie na zaledwie 6 700–67 000 osobników, a populacja nadal maleje.
Skowrończyk Beesleya (Chersomanes beesleyi), dawniej klasyfikowany jako podgatunek skowrończyka ostrosternego, jest krytycznie zagrożony; w rejonie Longido pozostało według szacunków tylko około 150 osobników. Longido to jedno z nielicznych miejsc, gdzie wciąż można obserwować te ptaki. W regionie występują też pustułka rdzawa (Falco rupicoloides), skowrończyk somalijski (Alaudala somalica) i skowrończyk krótkosterny (Spizocorys fremantlii).

Góry North Pare

35 km na południowy wschód od Kilimandżaro leżą góry Pare, a dokładniej ich północna część. Należą do tak zwanego Łuku Wschodniego – starego systemu górskiego, który przez miliony lat porastały lasy podobne do lasów zachodniej Afryki. W ciągu ostatnich 100 lat człowiek wyciął ponad 70% lasów w górach Łuku Wschodniego, co wyraźnie i negatywnie wpłynęło na lokalną bioróżnorodność. Góry Pare nie były wyjątkiem.

Awifauna północnych gór Pare uchodzi za ubogą. Pozostało zbyt mało drzew, a jednocześnie zbyt wiele jest tu gospodarstw; zadrzewienia są niewielkie i odizolowane od siebie. Oprócz wpływu człowieka faunę mogły uszkodzić także erupcje sąsiedniego wulkanu Kilimandżaro. Dlatego wspomnimy o tej lokalizacji tylko krótko. Obserwuje się tu nieco ponad 50 gatunków ptaków.

Wśród ciekawych gatunków ptaków północnych gór Pare znajdują się krogulec owambijski (Accipiter ovampensis), syczek zwyczajny (Otus scops) i miodowód jasny (Indicator meliphilus). Wszystkie te gatunki są dość rzadkie, a ich odnalezienie w górskich lasach daje wiele satysfakcji.

Dociekliwy obserwator ptaków, jeśli tylko ma taką możliwość, z pewnością będzie chciał ruszyć dalej na południe, aby poznać także południowe góry Pare oraz góry Usambara. Wschodnie Usambara należą do tych miejsc na Ziemi, gdzie natura stworzyła wiele roślin i zwierząt niewystępujących nigdzie indziej. Rezerwat Przyrody Amani jest dobrym przykładem obszaru chronionego, który warto odwiedzić.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów