Birdwatching w Ruaha, Usangu, na płaskowyżu Kitulo i w pobliskich regionach

Północ Tanzanii od lat przyciąga miłośników ptaków z całego świata. Wcześniej pisaliśmy o różnorodnych gatunkach ptaków Serengeti i Ngorongoro, o Parkach Narodowych Jeziora Manyara i Tarangire, a także o niezwykłym świecie ptaków Parków Narodowych Arusha i Kilimandżaro w pobliżu miasta Arusha. W tym artykule skupiamy się na południowych lokalizacjach, które przyciągają zarówno zawodowych ornitologów, jak i pasjonatów birdwatchingu planujących wyprawę do Tanzanii.

Południową Tanzanię tworzą rozległe suche równiny i zalewowe doliny rzek, a także kilka wygasłych wulkanów oraz stosunkowo niskie pasma górskie opadające ku jezioru Niasa, znanemu również jako jezioro Malawi. Co ciekawe, leżą tu obszary położone blisko jednego z najsuchszych regionów kraju oraz miejsca o najwyższych opadach w całej Tanzanii. Pierwszym z nich są rozległe okolice rzeki Great Ruaha, drugim — południowo-wschodnie stoki pasma otaczającego Mount Rungwe. Znajduje się tu także duży zbiornik wodny, który przyciąga liczne ptaki wodne. To regiony warte uważnej eksploracji: podczas wyprawy birdwatchingowej do Tanzanii można tu wypatrywać setek gatunków.

Park Narodowy Ruaha

Park Narodowy Ruaha jest drugim co do wielkości parkiem narodowym Tanzanii, po Parku Narodowym Nyerere. Obejmuje ogromny, suchy obszar w najbardziej wysuniętej na południe części stepu Masajów. Leży na zachodnim brzegu rzeki Great Ruaha, która mimo skąpych opadów rzadko wysycha, dlatego Ruaha uchodzi za jeden z najsuchszych obszarów chronionych w kraju. Krajobraz parku tworzą równiny, a na południu i zachodzie także tereny zadrzewione.

W parku odnotowano około 400–500 gatunków ptaków. Dokładna liczba pozostaje jednak trudna do ustalenia: główne obszary dostępne dla podróżnych zostały dobrze przebadane, podczas gdy rozległe tereny oddalone od lodge’y i obozów gościnnych wciąż są poznane znacznie słabiej. Ruaha ma ogromny potencjał jako miejsce obserwacji ptaków.

W Ruaha żyją populacje tanzańskich endemitów, m.in. błyszczaka popielatego (Lamprotornis unicolor) i nierozłączki czarnogłowej (Agapornis personatus). Wśród innych gatunków uznawanych za endemiczne dla Tanzanii można tu zobaczyć toko tanzańskiego (Tockus ruahae) oraz wikłacza tanzańskiego (Ploceus reichardi).

Istnieją jednak dane wskazujące, że wikłacz tanzański pojawia się także w Zambii, a błyszczak popielaty — w Kenii. Kontrowersje budzi również toko tanzański, którego nazwa naukowa nawiązuje do Ruaha. Nie wszyscy ornitolodzy uznają go za odrębny gatunek; w niektórych klasyfikacjach figuruje jako podgatunek toko czerwonodziobego (Tockus erythrorhynchus). To właśnie toko czerwonodzioby stał się pierwowzorem słynnego Zazu z disneyowskiego filmu Król Lew. Nierozłączkę czarnogłową introdukowano z kolei w sąsiednim Burundi i Kenii. Endemiczny status tych gatunków pozostaje więc kwestią otwartą, co nie zmienia urody samych ptaków, nadal przyciągających obserwatorów.

Poza tymi gatunkami Ruaha przyciąga duże stada bocianów białobrzuchych (Ciconia abdimii) i bocianów białych (Ciconia ciconia). Ciekawym ptakiem jest tu także czajka białoczelna (Vanellus albiceps) z żółtymi płatkami skóry na głowie. Słynie z głośnej i skutecznej obrony gniazda oraz piskląt przed intruzami, nawet tak dużymi jak hipopotamy.

Jednym z pięknych sierpodudków Parku Narodowego Ruaha jest sierpodudek mały (Rhinopomastus minor). Jego fioletowoniebieskie upierzenie połyskuje w słońcu, a zakrzywiony pomarańczowy dziób widać z daleka. W krzewiastej sawannie łatwo zauważyć także wąsala usambiro (Trachyphonus darnaudii), którego nazwa naukowa odwołuje się do badacza Afryki Josepha Ponsa d’Arnauda. Każdego obserwatora ptaków ucieszy widok bawolika białogłowego (Dinemellia dinemelli) i towarzysza czarnogłowego (Pseudonigrita cabanisi), opisanego po raz pierwszy przez badacza Afryki Gustava Fischera.

Do najpiękniejszych ptaków Ruaha należą granatek purpurowy (Granatina ianthinogaster), szaryszek białobrzuchy (Crinifer leucogaster), kraska zwyczajna (Coracias garrulus) i żołna mała (Merops pusillus). Ta ostatnia zawdzięcza nazwę niewielkim rozmiarom — jest najmniejszą afrykańską żołną, osiągającą maksymalnie 17 cm długości ciała. Warto wspomnieć również srebrnodziobka szarogłowego (Spermestes griseicapilla), którego najlepiej szukać w pobliżu wody.

Stepówka czarnolica (Pterocles decoratus), ciekawa do wypatrywania w ciernistych zaroślach, zlewa się z barwą sawannowego podłoża. Samiec wdówki stalowoniebieskiej (Vidua hypocherina) jest ptakiem szczególnie efektownym. W okresie godowym wyrasta mu długi ogon, dzięki czemu osiąga 31 cm długości. W Ruaha obserwuje się także co najmniej 6 innych gatunków wdówek, wyróżniających się bardzo długimi ogonami. Przykładem jest wdówka szerokosterna (Vidua obtusa), której ciało wraz z ogonem często mierzy pełne 36 cm.

Jednym z najbardziej fascynujących ptaków drapieżnych spotykanych w Ruaha jest sokół skalny, czyli sokół Eleonory (Falco eleonorae). Nazwa upamiętnia Eleonorę d’Arborea, wybitną europejską władczynię z XIV wieku, znaną z niezwykłego jak na swoje czasy humanizmu, w tym z wprowadzenia prawa chroniącego ptaki drapieżne na Sardynii. Sokół Eleonory gniazduje w regionie Morza Śródziemnego, a na zimę leci przede wszystkim na Madagaskar i sąsiednie wyspy. W drodze zatrzymuje się w Tanzanii, zwłaszcza w suchych południowych regionach kraju.

Trasy migracyjne tych sokołów przez wiele lat, od lat 50. XX wieku, były przedmiotem dyskusji. Dziś wiemy o nich znacznie więcej, także o różnicach między trasami samców i samic oraz osobników młodych i dorosłych. Wciąż jednak porusza widok europejskich ptaków ruszających na zimę w daleką podróż na Madagaskar i odpoczywających w suchych krajobrazach południowej Tanzanii.

Zbiornik Mtera

Na północny wschód od Parku Narodowego Ruaha leży rozległy zbiornik o powierzchni do 660 km². Powstał w 1975 roku po spiętrzeniu rzeki Ruaha. Na dnie zbiornika pozostało wiele martwych drzew — według niektórych szacunków ponad 1 000 000. Miejsca te przyciągają liczne ptaki wodne, dla których martwe drzewa są dogodnym miejscem gniazdowania.

Wśród ptaków gniazdujących na zbiorniku są kormorany zwyczajne (Phalacrocorax carbo), często widywane, gdy siedzą w słońcu i rozpościerają skrzydła do suszenia, oraz wężówki afrykańskie (Anhinga rufa), nazywane również ptakami-wężami. Podobnie jak kormorany, wężówki nie mają tłuszczu chroniącego pióra przed nasiąkaniem wodą, dlatego często można zobaczyć je nad brzegiem, gdy suszą skrzydła na wietrze.

Wśród ptaków wodnych Mtery wyróżnia się czapla siwa (Ardea cinerea) — nienasycony drapieżnik pożerający niemal wszystko, co zdoła pochwycić. Czaple wywabiają zdobycz z wody na różne sposoby: rzucają cień rozpostartymi skrzydłami, poruszają wodę przy brzegu, szybko przebierają nogami, a czasem podkradają ofiary innym ptakom. Same również padają łupem drapieżników, na przykład bielików afrykańskich (Haliaeetus vocifer). Te silne orły polują na szeroką gamę stworzeń wodnych, mniejsze ptaki, gady i niektóre ssaki. Udokumentowano ataki bielików afrykańskich na żółwie, warany, a nawet małe krokodyle, a także na zające, małpy i antylopy dik-dik.

Zbiornik jest miejscem przebywania setek tysięcy dymówek (Hirundo rustica). Można tu spotkać także warzęchy afrykańskie (Platalea alba) o długich, łopatkowatych dziobach. Poruszają nimi na boki w wodzie, chwytając mięczaki, skorupiaki, owady, larwy i małe ryby.

W pobliżu zbiornika znajduje się rozległe mokradło, na które również warto zajrzeć, wypatrując drzewicy białolicej (Dendrocygna viduata) i drzewicy płowej (Dendrocygna bicolor). Ich nazwa wiąże się z charakterystycznym, świszczącym głosem. Te kaczki mogą gniazdować zarówno na ziemi, jak i na drzewach.

W regionie często obserwuje się długoszpony afrykańskie (Actophilornis africanus) o niezwykle dużych stopach i pazurach. Dzięki nim ptaki sprawnie poruszają się po powierzchni roślin wodnych. Kasztanowy odcień upierzenia sprawia, że są dobrze widoczne na tle wody. Innym gatunkiem przyciąganym przez wodę jest gęsiec gambijski (Plectropterus gambensis). Co ciekawe, mięso tych gęsi bywa trujące: po ugotowaniu jego spożycie może okazać się śmiertelne dla człowieka. Wynika to z diety ptaków, obejmującej majkowate chrząszcze, których pancerzyki zawierają kantarydynę — organiczną toksynę.

Do pospolitych gatunków tych wód należą kaczki grzebieniaste (Sarkidiornis melanotos), cyraneczki czerwonodziobe (Anas erythrorhyncha) oraz gęśce karłowate (Nettapus auritus) o metalicznie zielonych grzbietach. Te ostatnie interesują się przede wszystkim nasionami lilii wodnych. Obecność tych roślin dobrze podpowiada, gdzie szukać gęśców karłowatych.

Równiny Usangu

Na południe od Parku Narodowego Ruaha rozciąga się równina zalewowa z okresowymi podtopieniami, kilkoma stałymi mokradłami i polami ryżowymi. Obfitość wody działa jak magnes na wiele gatunków ptaków, dzięki czemu obszar uznano za ważną ostoję ptasią. W regionie rosną skupiska akacji, lasy miombo, a nawet baobaby. Nie brakuje też otwartych, ubogich pastwisk trawiastych.

Lista ptaków Usangu obejmuje ponad 400 gatunków. Pola ryżowe szczególnie przyciągają ptaki wodne, m.in. drzewicę płową (Dendrocygna bicolor), zagrożonego koronika szarego (Balearica regulorum) oraz gęśca gambijskiego (Plectropterus gambensis).

Na tych równinach można znaleźć czajkę białoczelną (Vanellus albiceps), sieweczkę azjatycką (Charadrius asiaticus), szczudłaka zwyczajnego (Himantopus himantopus), ibisa kasztanowatego (Plegadis falcinellus), kleszczaka afrykańskiego (Anastomus lamelligerus), dławigada afrykańskiego (Mycteria ibis), czaplę rdzawobrzuchą (Ardeola rufiventris), czaplę modronosą (Ardeola ralloides) — aktywnego nocnego łowcę — czaplę nadobną (Egretta garzetta) oraz innych mieszkańców nizinnych łąk i mokradeł.

Równiny Usangu są jedynym znanym miejscem w Afryce Wschodniej, gdzie występuje duża kolonia żwirowców stepowych (Glareola nordmanni). Ptaki te pochodzą ze stepów Europy Wschodniej, Kazachstanu i Rosji, a zimą migrują do Afryki. Niestety ich liczebność spada; obecnie klasyfikuje się je jako bliskie zagrożenia. Żuraw koralowy (Grus carunculata), często odwiedzający pola ryżowe, również ma status gatunku narażonego. Równiny wybiera na zimowisko także dubelt (Gallinago media), znany z niezwykłych, długodystansowych przelotów bez postoju, po podróży z północnej Europy.

Usangu uchodzi za jedyne miejsce w Tanzanii, gdzie żyją 4 gatunki kukali: miedzianosterny (Centropus cupreicaudus), czarny (Centropus grillii), senegalski (Centropus senegalensis) i białobrewy (Centropus superciliosus). Ten ostatni znany jest z tego, że wychodzi na żer podczas pożarów traw, chwytając owady uciekające przed ogniem.

Występują tu co najmniej 2 gatunki endemiczne dla Tanzanii: błyszczak popielaty (Lamprotornis unicolor) i nierozłączka czarnogłowa (Agapornis personatus).

Dropik Denhama (Neotis denhami) może przylatywać tu z sąsiedniego płaskowyżu Kitulo. Zaobserwowano, że przyciągają go wypalone pastwiska. Ptaki te polują na węże, gryzonie i owady, od czasu do czasu zjadają pisklęta innych ptaków, a także rośliny. Niekiedy podążają za kopytnymi, interesując się pozostawionymi przez nie odchodami — dropiki Denhama chętnie zjadają żuki gnojowe.

Płaskowyż Kitulo

Płaskowyż Kitulo w południowej Tanzanii leży na wysokości od 1 800 do 2 961 m n.p.m. Tworzą go przede wszystkim górskie łąki, znane z niezwykłej palety barw. W 2005 roku utworzono tu park narodowy o tej samej nazwie — pierwszy tropikalny park w Afryce powołany z myślą o ochronie roślin. Słynie on zwłaszcza z imponującej kolekcji 45 gatunków storczyków; łącznie rośnie tu 350 gatunków roślin kwitnących.

Płaskowyż obejmuje 3 rezerwaty leśne i farmę mleczną, a dokładna liczba występujących tu gatunków ptaków pozostaje nieznana i wymaga dalszych badań. Park narodowy na płaskowyżu odwiedza stosunkowo niewiele osób, ponieważ żyje tu niewiele dużych zwierząt. Miłośnicy ptaków nie powinni jednak pomijać tego obszaru — ma własny, bardzo wyraźny urok.

Wśród ptasich mieszkańców płaskowyżu znajduje się dropik Denhama (Neotis denhami), rzadki ptak sawanny. Zimą w tym regionie schronienia szukają błotniak stepowy (Circus macrourus) i pustułeczka (Falco naumanni). Kitulo jest także domem skowronka rdzawoszyjego (Mirafra africana), znanego z wyjątkowej tolerancji wobec blisko podchodzących obserwatorów.

Na płaskowyżu obserwowano również świergotka krótkosternego (Anthus brachyurus), frankolina Shelleya (Scleroptila shelleyi) i przepiórkę zwyczajną (Coturnix coturnix).

Płaskowyż zamieszkuje jaskółka angolska (Hirundo angolensis), piękny ptak o stalowoniebieskich piórach. Dwa warte uwagi duże drapieżniki tego obszaru to myszołów kreskowany (Buteo augur) i raróg zwyczajny (Falco biarmicus). Myszołów poluje na szczury i jaszczurki, a raróg chwyta inne ptaki w locie.

Do innych ciekawych gatunków należą tu chwastówka njombe (Cisticola njombe), wdowiec górski (Euplectes psammacromius) oraz kulczyk kipengere, znany także jako kulczyk tanzański (Crithagra melanochroa), uznawany za endemit Tanzanii.

Mount Rungwe

W bezpośrednim sąsiedztwie płaskowyżu Kitulo wznosi się Mount Rungwe, porośnięty lasami tropikalnymi. Ten wygasły wulkan osiąga prawie 3 000 m wysokości. Dzięki obfitym opadom, średnio do 3 m rocznie, południowo-wschodnie stoki masywu są najbardziej wilgotnym regionem Tanzanii. Tutejsza ważna ostoja ptasia obejmuje 3 znaczące kompleksy leśne oraz kilka mniejszych rezerwatów.

Na stokach Rungwe żyje kilka interesujących gatunków ptaków, m.in. synogarlica ciemna (Streptopelia lugens), lelek górski (Caprimulgus poliocephalus), myszołów górski (Buteo oreophilus), brodaczek wąsaty (Pogoniulus leucomystax) i trogon pręgowany (Apaloderma vittatum).

W górskich lasach Rungwe można znaleźć wiele ptaków, w tym apalisa Chapina (Apalis chapini) i zaganiacza górskiego (Iduna similis). Jak sugeruje nazwa, ten drugi dobrze czuje się w subtropikalnych i tropikalnych lasach górskich, a żywi się głównie owadami, zwłaszcza muchami.

Błyszczak cienkodzioby (Onychognathus tenuirostris) przyciąga uwagę eleganckim, spiczastym ogonem i wyrazistym niebieskoczarnym upierzeniem samców, lśniącym w słońcu. Innym mieszkańcem tego obszaru jest błyszczak Kenricka (Poeoptera kenricki). Jego główne siedliska leżą w środkowej Tanzanii, ale gatunek ten spotyka się również w różnych częściach Kenii.

W tych lasach występują także inne godne uwagi gatunki, m.in. drozdaczek pomarańczowy (Geokichla gurneyi), wdowiec górski (Euplectes psammacromius), wikłacz baglafecht (Ploceus baglafecht), astryld czerwonolicy (Cryptospiza reichenovii) i zięba wilgowa (Linurgus olivaceus). Zwykle spotyka się je na terenach zalesionych. Wśród szczególnych mieszkańców Rungwe są nektarnik podwójnoobrożny (Cinnyris fuelleborni) i nektarnik brązowy (Nectarinia kilimensis). Żywią się nektarem kwiatów, owadami i pająkami. Warto dodać, że nektarniki często porównuje się do południowoamerykańskich kolibrów i australijskich miodojadów — jako ich afrykański odpowiednik.

Góry Umalila

Na zachód i południe od wygasłego wulkanu Rungwe leży kilka rezerwatów leśnych. Niestety intensywna uprawa ziemi mocno je przekształciła. Mimo to region pozostaje ostoją licznych gatunków ptaków, a pełna skala tej różnorodności nadal nie została dobrze poznana.

Obszar tworzą strome wzgórza pokryte rozproszonymi płatami lasu. Wśród mieszkańców są rudzik oliwkoboczny (Cossypha anomala) i tymal afrykański (Sylvia abyssinica); obecność tego drugiego często zdradzają melodyjne trele dobiegające z bujnej roślinności. Tutejsze lasy są domem dla bilbila Shelleya (Arizelocichla masukuensis) i drozdaczka pomarańczowego (Geokichla gurneyi). Warto zauważyć, że w lasach Umalila obserwowano kosa oliwkowego (Turdus olivaceus), choć za typowe dla niego uznaje się raczej siedliska południowej Afryki. Ciekawą cechą tego kosa jest zdolność naśladowania śpiewu innych ptaków.

W górach Umalila odnotowuje się obserwacje gatunków stosunkowo rzadkich w Tanzanii pod względem liczebności populacji. Takie zgłoszenia mają szczególną wartość. Należą do nich wikłacz brązowogardły (Ploceus xanthopterus) i amarantka brązowa (Lagonosticta nitidula). Oba ptaki wyróżniają się urodą i są cennym kadrem w kolekcji każdego zaangażowanego obserwatora.

Na tym obszarze odnotowano obserwacje brodacza zielonego (Stactolaema olivacea). Te towarzyskie ptaki spotyka się w stadach liczących do 8 osobników, co pozwala przyjrzeć się ich zachowaniom grupowym. W pobliżu strumieni w wyższych partiach można natrafić na wikłacza Bertrama (Ploceus bertrandi). Czarnolotki czarne (Psalidoprocne pristoptera) zwykle gromadzą się w pobliżu wód, często parami albo w większych grupach. Są przeważnie ciche i często latają tuż nad koronami drzew, dlatego trudno obserwować je z bliska lub zrobić im dobre zdjęcie.

W chłodnej porze w południowej Afryce, przy odrobinie szczęścia, można spotkać jaskółkę perłowopierśną (Hirundo dimidiata). Ptaki te migrują z południowych części kontynentu do gór Umalila, które wyznaczają północną granicę ich zasięgu.

Patrząc z gór Umalila na wschód, dociera się wzrokiem do systemu górskiego Udzungwa, znanego z endemicznych gatunków zwierząt i roślin. Ten artykuł opisuje ptasich mieszkańców Udzungwa, a także gatunki spotykane w Selous. Na zachód od Ruaha i równin Usangu czekają równie interesujące kierunki, w tym jezioro Rukwa i Park Narodowy Katavi, szczególnie warte uwagi dla miłośników birdwatchingu. Pełne zestawienie najlepszych miejsc do obserwacji ptaków w Tanzanii znajdziesz w naszym przewodniku „Tanzania: 10 najlepszych lokalizacji birdwatchingowych”.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów