Obserwacja ptaków w Dar es Salaam, Bagamoyo i na Zanzibarze

Na wschodzie kontynentalnej Tanzanii, w naturalnej zatoce nad Oceanem Indyjskim, leży największe miasto kraju – Dar es Salaam, często mylone ze stolicą. Silna urbanizacja zdegradowała tu wiele siedlisk ptaków, ale pas wybrzeża wciąż pozostaje ważnym obszarem ornitologicznym i przyciąga liczne gatunki migrujące. Podobnie jest w innych nadmorskich rejonach Tanzanii – to znakomite miejsca na obserwację ptaków.

Na północ od Dar es Salaam, tuż przy oceanie, znajduje się Park Narodowy Saadani. Również tereny sąsiadujące z parkiem są bardzo zróżnicowane pod względem awifauny. Naprzeciw kontynentalnego brzegu, kilkadziesiąt kilometrów od lądu, leży archipelag 3 dużych wysp i wielu mniejszych. Ich wybrzeża także przyciągają ptaki, w tym gatunki endemiczne. To miejsca warte uwagi, jeśli podczas ornitologicznej wyprawy do Tanzanii chcesz poznać przyrodę wybrzeża i dopisać do swojej life list wiele interesujących gatunków.

O wyspie Unguja, znanej jako Zanzibar, opowiemy pod koniec artykułu, a o najbliższych dużych obszarach chronionych – w tekście o ptakach Selous i Mikumi. Jeśli chcesz poznać także inne miejsca ważne dla obserwatorów ptaków w Tanzanii, przeczytaj nasz artykuł przeglądowy „Tanzania. 10 najlepszych miejsc do obserwacji ptaków”.

W tym artykule przyglądamy się obszarom ornitologicznym Dar es Salaam, Rezerwatowi Pande, wybrzeżu Bagamoyo, lasom przybrzeżnym dystryktu Kisarawe, wyspie Zanzibar i kilku innym miejscom.

Wybrzeże Dar es Salaam

Dar es Salaam jest największym miastem Tanzanii i całej Afryki Wschodniej. Tutejszy pas wybrzeża obejmuje głównie plaże, a miejscami także lasy namorzynowe. Najciekawszy ornitologicznie fragment to wąski odcinek brzegu o długości 40 km. Obejmuje również 12-kilometrową strefę morską sięgającą granic międzynarodowych, dzięki czemu włączone są tu siedliska ptaków morskich rzadko zbliżających się do lądu.

Żyje tu liczna lokalna populacja czapli czarnych (Egretta ardesiaca). Szczególnie ciekawie obserwuje się je podczas polowania na ryby. Brodząc w płytkiej wodzie, czaple rozkładają skrzydła tak, jakby okrywały się peleryną albo tworzyły parasol, pod którym chowają głowę. W ten sposób odcinają refleksy słońca i widzą ryby pod powierzchnią, po czym natychmiast przebijają je ostrym dziobem. Czaple czarne chętnie zjadają również żaby i skorupiaki. Gdy stado tych ptaków wędruje po płyciźnie, nad wodą widać jakby czarne garby. Widok jest szczególnie efektowny, gdy w jednym miejscu lęgowym gromadzą się dziesiątki osobników. Szczęśliwi obserwatorzy widzieli w Tanzanii ogromne stada liczące około 1 500 czapli czarnych.

Wybrzeże Dar es Salaam odwiedza wiele ptaków migrujących, między innymi biegus krzywodzioby (Calidris ferruginea), biegus malutki (Calidris minuta) i siewnica (Pluvialis squatarola). Wszystkie te gatunki gniazdują w arktycznej tundrze Syberii, a do Afryki przylatują na zimowanie. W marcu i kwietniu można tu również zobaczyć ogromne stada kwokaczy (Tringa nebularia) oraz sieweczek mongolskich (Charadrius mongolus). Ptaki te zwykle żyją w północnej Azji, a wczesną i środkową wiosną wracają z zimowisk w południowej Afryce, odpoczywając na piaszczystych plażach Afryki Wschodniej podczas długiego przelotu. Sieweczki mongolskie zimują także w południowej Azji, Australii i na licznych wyspach pomiędzy nimi, ale wiele z nich wybiera również Afrykę.

Oprócz pasa wybrzeża wiele ptaków korzysta także z niewielkich wysp położonych niedaleko Dar es Salaam. Na przykład na wyspie Mbudya, należącej do grupy wysp lokalnego rezerwatu morskiego, obserwowaliśmy gniazdujące warzęchy afrykańskie (Platalea alba), czaple dimorficzne (Egretta garzetta) i ibisy czczone (Threskiornis aethiopicus). W przypadku czapli dimorficznych łatwo o zamieszanie, ponieważ bywają klasyfikowane jako Egretta dimorpha i uznawane za podgatunek wspomnianego wyżej gatunku. Nazwa naukowa odnosi się do dymorfizmu: czapla występuje w 2 formach barwnych, czarnej i białej. Ibisy czczone, jak sugeruje nazwa, uchodziły natomiast za ptaki szczególne, co kiedyś przyniosło im wiele szkód ze strony ludzi.

W starożytnym Egipcie ptaki te czczono i... tępiono. Ibis był uznawany za ziemskie wcielenie boga Thota, jednego z najważniejszych bóstw mitologii egipskiej. Prawdopodobnie znasz wizerunek człowieka z głową ptaka i długim, zakrzywionym w dół dziobem – to właśnie Thot. Ludzie wierzyli, że składając temu bogu w ofierze schwytane i zabite ptaki, czynią dobro. Pielgrzymi przybywali z całego kraju do głównych świątyń Egiptu, niosąc martwe ibisy. W pewnym okresie świątynie mumifikowały i przechowywały w ogromnych katakumbach tysiące ibisów rocznie. Według niektórych szacunków starożytni Egipcjanie zabili i zmumifikowali około 8 mln ptaków tego gatunku z powodów religijnych. Dziś gatunek nie jest poważnie zagrożony, populacje są liczne, a ibis czczony został introdukowany w innych częściach świata, także w Europie. Obficie występuje niemal wszędzie poza jednym krajem – Egiptem.

Na wyspach w pobliżu Dar es Salaam obserwuje się wiele różnych gatunków, w tym ptaka o ciekawym zachowaniu – rybitwę różową (Sterna dougallii). Choć kleptopasożytnictwo nie jest typowe dla rybitw jako grupy, rybitwa różowa aktywnie kradnie ryby innym ptakom. Pomaga jej to zdobywać pokarm przy złej pogodzie, gdy ryby schodzą głębiej, poza zasięg rybitwy. W zwykłym okresie obserwacji nie zauważysz u niej nic różowego. Dopiero w sezonie godowym pierś tego ptaka przybiera różowy odcień – stąd nazwa.

Na wyspach, przy brzegu i na wodach oddalonych od lądu żyje ogromna liczba ptaków. W tym rejonie odnotowano ponad 450 gatunków. Wyspy, przynajmniej te popularne wśród odwiedzających, można zwiedzać łodzią, którą łatwo wynająć przy przystaniach w Dar es Salaam. Z miejscowymi sternikami można też uzgodnić wyprawę na inne, nieplażowe wyspy oraz wyjście na otwarte morze, by obserwować ptaki podczas połowu.

Rezerwat Pande

Niedaleko Dar es Salaam znajdują się Rezerwat Pande i las Dondwe. Dojedziesz tam, wyjeżdżając z miasta drogą z Dar es Salaam do Bagamoyo. To niewielki, ale ważny obszar ornitologiczny, zwłaszcza wobec intensywnej urbanizacji wokół największej metropolii Tanzanii. Jednocześnie granice lasu Dondwe nie są wyraźnie oznaczone. Wiele występujących tu gatunków pokrywa się z listą ptaków pobliskiego rezerwatu leśnego Pugu Hills.

W Pande żyją gadożer prążkowany (Circaetus fasciolatus), niewielki ptak zwany akalatem wschodniowybrzeżnym (Sheppardia gunningi), migrujący drozd plamisty (Geokichla guttata), który odpoczywa w tym rejonie podczas długich przelotów, oraz świergotek sokijski (Anthus sokensis), klasyfikowany jako gatunek zagrożony.

W lasach można obserwować muchodławika żółtego (Erythrocercus holochlorus), drozdaczka rdzawego (Neocossyphus rufus), bilbila żółtopręgiego (Phyllastrephus flavostriatus), dziwogona kwadratowoogonowego (Dicrurus ludwigii), szerokodzioba afrykańskiego (Smithornis capensis), trogona narina (Apaloderma narina) i przedstawicieli wielu innych gatunków. Sama nazwa trogona skrywa historię miłości między francuskim badaczem Afryki a piękną Afrykanką z grupy etnicznej Gonakwa.

Ornitolog François Levalien, podróżujący w ostatnim ćwierćwieczu XVIII wieku po południowej Afryce, zafascynował się młodą kobietą z ludu Xhosa. W swoich notatkach opisywał ich flirt, co wpłynęło na wczesne XVIII-wieczne południowoafrykańskie powieści o romantycznych relacjach Europejczyków i Afrykanek. Nazwał ją Narina, czyli „kwiat” w języku Khoekhoe Khoekhoen to koczowniczy rdzenni mieszkańcy południowo-zachodniej Afryki. Ich język jest starszy niż języki bantu. . Słowo to zapisało się w historii w nazwie barwnego ptaka, którego później odkrył i opisał. Uważa się, że to François Levalian zapoczątkował gatunek notatek podróżnych i stał się twórcą popularnego typu podróży – safari, choć nie używał na jego określenie słowa  „safari” z języka suahili; dodano je później.

W Rezerwacie Pande występuje także lokalny endemit – illadopsis jasnopierśny (Illadopsis rufipennis). W tym przypadku chodzi o podgatunek Illadopsis distans puguensis, obserwowany nie tylko w lesie Dondwe, lecz także, jak wskazuje nazwa naukowa, we wspomnianym lesie Pugu Hills.

Wybrzeże Bagamoyo

Na północ od Dar es Salaam, również nad Oceanem Indyjskim, leży miasto Bagamoyo. Otacza je kilka rezerwatów leśnych, z których najlepiej poznany jest las Zaraninge. Żyją tu liczne afrykanki brązowoszyje (Poicephalus fuscicollis) o dużych, mocnych dziobach. Dzięki nim papugi potrafią rozłupywać najtwardsze orzechy i pestki owoców, co odróżnia je od spokrewnionych gatunków żyjących na sawannach.

W tym samym lesie można zobaczyć toko koroniaste (Lophoceros alboterminatus), trogona narina (Apaloderma narina) i dzięciołka cętkowanego (Campethera cailliautii). Wszystkie te gatunki gniazdują tu liczniej niż w podobnych pobliskich lasach. Dość często spotyka się także nektarnika gładkogrzbietego (Anthreptes reichenowi) oraz dzierzbika wspaniałego (Telophorus viridis).

Świergotek sokijski (Anthus sokokensis) uchodzi za jeden z najciekawszych gatunków zamieszkujących ten obszar. Ornitologów interesuje również złotorzytka białogwiazdka (Pogonocichla stellata), która być może wykorzystuje las Zaraninge jako zimowisko.

Warto pamiętać, że do tego samego rejonu należy Park Narodowy Saadani, jedyny park narodowy w kontynentalnej Tanzanii z bezpośrednim dostępem do oceanu. Obserwuje się w nim ponad 300 gatunków ptaków. Wśród nich jest bardzo piękny, a jednocześnie bliski zagrożenia turak Fischera. Nazwę otrzymał po badaczu Afryki Gustavie Fischerze. Gustav Adolf Fischer był badaczem Afryki, podróżnikiem i lekarzem wojskowym z Cesarstwa Niemieckiego. Od 1878 roku podróżował po Afryce Wschodniej w ramach ekspedycji braci Dengardt na terenach dzisiejszej Kenii. Później mieszkał na Zanzibarze, w obecnej Tanzanii, pracując jako lekarz. W 1882 roku odbył samodzielną podróż od ujścia kontynentalnej rzeki Pangani do jeziora Naivasha, przemierzając rozległe ziemie Masajów. Podczas tej wyprawy obserwował piękne papugi, które nazwał na swoją cześć – nierozłączki Fischera. Znany jest także z nieudanej próby odnalezienia innych badaczy Afryki, wśród nich Niemca Emina Paszy i rosyjsko-niemieckiego podróżnika Wilhelma Junkera, lecz wrócił na Zanzibar bez powodzenia. Wkrótce zachorował na gorączkę tropikalną, która odebrała mu życie. Jego nazwisko nosi również inny gatunek ptaka, bilbil Fischera (Phyllastrephus fischeri).

Dla Parku Narodowego Saadani wymienia się łącznie 11 gatunków zagrożonych w skali globalnej. Na liście tej są przede wszystkim liczne ptaki z rodziny jastrzębiowatych, a także kilka gatunków bekasowatych. Wiele ptaków pojawia się w pobliżu rzeki Wami, zwłaszcza przy jej ujściu. To właśnie tam, obok lasu Zaraninge, park kieruje obserwatorów ptaków.

Lasy przybrzeżne dystryktu Kisarawe

Na południowy zachód od Dar es Salaam leżą niskie wzgórza porośnięte gęstymi lasami, które otrzymują dużo opadów. Dzięki temu runo jest tu wyjątkowo bujne, a to przyciąga ptaki. Żyją one w 3 rezerwatach leśnych tego obszaru; 2 najlepiej poznane to Pugu Hills i Kazimzumbwi. Awifauna znajduje się jednak pod presją upraw i wylesiania, dlatego nie spotkasz tu tylu gatunków, co w poprzednich lokalizacjach.

Uważa się, że właśnie tu żyje największa w Tanzanii populacja akalata wschodniowybrzeżnego (Sheppardia gunningi). Do innych obserwowanych ptaków należą sóweczka sawannowa (Glaucidium capense), jerzykowiec Böhma (Neafrapus boehmi), kukułka grubodzioba (Pachycoccyx audeberti), dzięcioł Bennetta (Campethera bennettii) i astryldzik mały (Pyrenestes minor). Ogólnie gatunki ptaków żyjące na zalesionych wzgórzach Kisarawe w dużym stopniu pokrywają się z mieszkańcami Rezerwatu Pande.

Wśród nietypowych migrantów uwagę każdego obserwatora ptaków zwróci przepiórka chińska (Synoicus chinensis). To bardzo piękne ptaki, mieszkańcy Azji, Australii i wysp położonych pomiędzy nimi. Widywano tu także inne gatunki wędrowne: derkaczyka plamistego (Sarothrura elegans) oraz gołębia cytrynowego (Aplopelia larvata), zwanego też gołębiem cynamonowym. Ten ostatni spędza dużo czasu na ziemi, przez co wyraźnie różni się od blisko spokrewnionych gatunków. 

Te lasy odwiedzają również inni migranci, tacy jak kruczyna siwa (Ceblepyris caesius), drozd pomarańczowy (Geokichla gurneyi) i bilbil paskolicy (Arizelocichla milanjensis). Pojawiają się tu także inne barwne ptaki ciekawe do obserwacji i fotografowania: złotorzytka rdzawogłowa (Cossypha natalensis) oraz pitta afrykańska (Pitta angolensis). Illadopsis jasnopierśny (Illadopsis rufipennis) jest lokalnym endemitem, podobnie jak w pobliskim lesie Dondwe.

Wyspa Unguja, Zanzibar

Na wschód od kontynentalnej Tanzanii, na Oceanie Indyjskim, 25-50 km od wybrzeża, leży Archipelag Zanzibarski. Główna wyspa archipelagu nazywa się Unguja, choć powszechnie określa się ją także jako Zanzibar. Na wyspie znajdują się 3 niewielkie obszary interesujące dla obserwatorów ptaków. Najważniejszy z nich to las Jozani. Jozani jest jedynym lasem, jaki pozostał na wyspie, choć został silnie przekształcony przez działalność człowieka. Na liście obserwowanych tu ptaków znalazło się ponad 200 gatunków.

Endemity, które można tu zaobserwować, to turak Fischera, a dokładniej podgatunek Tauraco fischeri zanzibaricus, występujący wyłącznie na wyspie, a także bilbil żółtobrzuchy (Eurillas virens) – jego endemiczny podgatunek Eurillas virens zanzibarica – oraz nektarnik mysi, znany także jako nektarnik szary (Cyanomitra verreauxii/Cyanomitra veroxii) – podgatunek Cyanomitra verreauxii zanzibarica. Wszystkie te ptaki żyją, według dostępnych danych, wyłącznie na wyspie Unguja.

Występuje tu także inny nektarnik –  nektarnik oliwkowy (Cyanomitra olivacea). Podgatunek Cyanomitra obscura granti spotyka się wyłącznie na Ungui i Pembie, 2 największych wyspach Archipelagu Zanzibarskiego. Rudzikowiec brodaty (Cercotrichas quadrivirgata) żyje tylko na wyspach Unguja i Mafia. Chodzi konkretnie o podgatunek Cercotrichas quadrivirgata greenwayi. Mafia jest 3 co do wielkości wyspą Tanzanii, po Ungui i Pembie. Geologicznie należy do Archipelagu Zanzibarskiego, ale administracyjnie już nie. Dlatego o ptakach Mafii opowiemy w osobnym artykule.

Dla obserwacji ptaków ważne są także południowe i wschodnie wybrzeża Ungui, obejmujące odpowiednio zatokę Kiwani i zatokę Chwaka. W zatoce Chwaka żyje ogromna liczba ptaków siewkowych. Bardzo pięknym ptakiem, którego setki osobników obserwuje się w zatoce, jest kamusznik (Arenaria interpres). Nazwa nawiązuje do jego sposobu żerowania: w poszukiwaniu pożywienia tak dokładnie przeczesuje brzeg, że odwraca kamienie i muszle, zaglądając pod nie. Co ciekawe, zaobserwowano tu tak rzadkiego gościa jak głuptak przylądkowy (Morus capensis). Zwykle jego kolonie gniazdują na wyspach u wybrzeży Namibii i Afryki Południowej. Na Ungui widziano go w pobliżu plaży Paje.

Mówiąc o południowym wybrzeżu Ungui, warto skupić się nie tyle na zatokach i pasach brzegu, ile na maleńkich wyspach koralowych na zachodzie, przede wszystkim na wyspie Chumbe. Na Chumbe i pobliskich małych wyspach można wypatrzyć rybitwę różową (Sterna dougallii), złotorzytkę rdzawogłową (Cossypha natalensis) oraz trzcinniczka zwyczajnego (Acrocephalus scirpaceus). Łącznie na Ungui odnotowano prawie 350 gatunków ptaków. Ta wyspa, wraz z pozostałymi miejscami opisanymi w artykule, jest świetnym celem dla ciekawych obserwatorów.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów