Tanzanit – wyjątkowy afrykański kamień szlachetny

W 1968 roku Tiffany & Co. wprowadziło nową kolekcję. Marka była pewna jej sukcesu: efektowne, duże pierścionki zdobił niedawno odkryty kamień szlachetny – tanzanit. Ten półprzezroczysty, niebieskofioletowy minerał przyciągnął uwagę jubilerów swoją rzadkością. Wydobywa się go tylko w 1 miejscu na świecie: w Tanzanii, u podnóża Kilimandżaro.

W tym krótkim artykule przyglądamy się historii tanzanitu, jego cechom, cenom, klasyfikacji jakości, kopalniom i kilku innym szczegółom.

Jak odkryto tanzanit?

Istnieje kilka opowieści o odkryciu tanzanitu. Według wersji oficjalnie uznawanej przez rząd Tanzanii pierwszy kryształ tanzanitu znalazł w styczniu 1967 roku miejscowy mieszkaniec Jumanne Mhero Ngoma. 3 lata później otrzymał certyfikat oraz nagrodę w wysokości 50 000 szylingów.

Na Zachodzie większą popularność zdobyła jednak inna wersja. Zgodnie z nią rzadki kamień odnalazł krawiec Manuel de Souza, nazywany pieszczotliwie „Mad Manuel”. Marzył o wzbogaceniu się na wydobyciu złota i kamieni szlachetnych. Gdy zarobił trochę pieniędzy na szyciu ubrań, wyruszył do Tanzanii w poszukiwaniu nowych złóż złota i rubinów. W wyprawie towarzyszyło mu kilku miejscowych – myśliwych z ludu Masajów.

Nie znaleziono nic znaczącego, ale Mad Manuel nie tracił nadziei i dalej badał okolicę. 7 lipca 1967 roku jego uwagę przykuł półprzezroczysty purpurowoczerwony kamień, na który natrafiono w rejonie wzgórz Merelani.

Początkowo poszukiwacz wziął surowy tanzanit za szafir, właśnie ze względu na podobny kolor. Przypuszczenie okazało się błędne: de Souza zbadał twardość znalezionego kamienia i wyszło na jaw, że jest znacznie miększy od szafiru. Mimo to Manuel czuł, że trafił na coś szczególnego. Wysłał kamień do analizy. Okazało się, że to nietypowa odmiana znanego od dawna minerału – zoisytu.

Tanzanit to rzadka odmiana zoisytu

Zoisyt jest niedrogim kamieniem półszlachetnym, odkrytym na początku XIX wieku. Wydobywa się go niemal na całym świecie: w Eurazji, Ameryce Północnej i Południowej oraz w Afryce. Z wyglądu zoisyt bywa tak różny, że trudno uwierzyć, iż chodzi o ten sam minerał. Może być przezroczysty albo matowy, a jego barwa przechodzi od żółci po szmaragdową zieleń z malinowymi żyłkami. Niebieski zoisyt może przypominać błękitny topaz, a nawet kosztowny niebieski szafir.

Zoisyty tanzanitowe nie występują jednak nigdzie poza Tanzanią. Ten czysty, jasny kamień rzeczywiście przypomina szafir i inne niebieskie kamienie szlachetne. Zwrócił uwagę jubilerów Tiffany & Co. Szczególne wrażenie zrobił na Henrym B. Plattcie – prawnuku założyciela firmy, Charlesa Tiffany’ego. To właśnie Platt wymyślił nazwę „tanzanit” i przyczynił się do światowej sławy tego rzadkiego kamienia.

Dlaczego tanzanit jest tak wyjątkowy?

Wyrazisty wygląd

Najważniejszą cechą tanzanitu jest jego intensywna, głęboka barwa. Kamień wygląda inaczej w zależności od światła – trochę jak słynna niebieska albo biała sukienka z internetowego mema. Pod różnymi kątami tanzanit może wydawać się złotobrązowy, fioletowy lub niebieskofioletowy. Specjaliści nazywają to zjawisko pleochroizmem.

Wygląd kamienia w dużej mierze zależy od obróbki. Jubilerzy starają się wydobyć naturalnie niebieską barwę tanzanitu przez odpowiedni szlif oraz zabiegi takie jak wygrzewanie. Dlatego kamień często przypomina niebieski szafir albo niebieski diament. Istnieją jednak także inne odmiany barwne, na przykład zielony tanzanit.

Krąży legenda, że w filmie „Titanic” rolę diamentu „Serce Oceanu” zagrał właśnie tanzanit. Podobno reżyser James Cameron docenił to, jak czysty i jasny oszlifowany kamień prezentował się na ekranie. To jednak mit: na potrzeby filmu wykonano kilka naszyjników, a wszystkie były wysadzane syntetycznymi spinelami.

Rzadkość występowania

Tanzania jest jedynym miejscem na świecie, gdzie wydobywa się tanzanit, dlatego kamień ten jest rzadszy od diamentu. Złoża różnych minerałów powstają na styku 2 płyt tektonicznych, pod wpływem temperatury i ciśnienia. Każda płyta ma własny skład. To właśnie w Tanzanii, u podnóża Kilimandżaro, uformował się tanzanit – zoisyt z domieszką jonów chromu i wanadu, które nadały mu charakterystyczny niebieski kolor. Dziś nie są znane żadne podobne złoża.

Stosunkowo niska cena

Pod względem twardości tanzanit ustępuje innym kamieniom szlachetnym. W skali MohsaSkala Mohsa określa twardość minerałów od 1 do 10. Najbardziej miękkim minerałem jest talk, odpowiadający 1 stopniowi w skali Mohsa. Najtwardszy jest diament, któremu przypisuje się 10 stopni. twardość tanzanitu jest zbliżona do szkła – wynosi 6,5–7 stopni. Oznacza to, że jest bardziej miękki niż słynne diamenty, szafiry i rubiny. Tanzanit jest jednak tańszy. To drugi powód popularności tego kamienia. 

Choć tanzanitu nie udało się dotąd zsyntetyzować, na rynku mogą pojawiać się jego imitacje, dlatego warto zachować ostrożność. 

Eksperci wskazują, że biżuteria z tanzanitem może być dobrą inwestycją. Jedyne złoże tanzanitu w północnej Tanzanii stopniowo się wyczerpuje, więc wkrótce nowe kamienie mogą przestać trafiać na rynek. Popyt na te wyraziste, barwne minerały nadal rośnie. Najprawdopodobniej wzrośnie także cena, szczególnie tanzanitów najwyższej klasy.

Jak wydobywa się tanzanit?

Jedyny obszar wydobycia tanzanitu znajduje się na płaskowyżu Merelani w regionie Arusha, niedaleko Kilimandżaro. Teren ma formę pasa o szerokości około 2 na 4 km. Do lat 90. kamień wydobywały prywatne firmy. Później rząd Tanzanii postanowił uporządkować proces i objąć go kontrolą. Od tego czasu wydobycie tanzanitu wymaga specjalnej licencji.

Złoże podzielono na 4 strefy: A, B, C i D. Strefy A i C przeznaczono dla zagranicznych firm, natomiast B i D dla tanzańskich poszukiwaczy. Największa ilość minerału pochodzi ze strefy C, ponieważ jest ona najdogodniejsza do eksploatacji. Od 2014 roku wydobyciem tanzanitu w tej strefie zajmuje się brytyjska firma Sky Associates Group Ltd.

Początkowo tanzanit znajdowano na powierzchni ziemi. Dziś cenny minerał wydobywa się z głębokości 200–400 m. Kamienie są sortowane i obrabiane na miejscu.

Po zbudowaniu wokół kopalń muru o długości 24 km, mającego zwiększyć bezpieczeństwo i ograniczyć przemyt, produkcja wzrosła ze 147,7 kg w 2018 roku do rekordowych 781,2 kg w 2019 roku.

Jak wybrać wysokiej jakości tanzanit?

Tanzanit jest wymagającym materiałem: wygląd kamienia w dużej mierze zależy od umiejętności szlifierza. Do określania jakości i wartości tanzanitu stosuje się system klasyfikacji. Kamień ocenia się według 4 parametrów: koloru, czystości, szlifu i masy w karatach.

Kolor

Zazwyczaj ocenia się 2 odcienie obrabianego tanzanitu: niebieskofioletowy, z przewagą fioletu, oraz fioletowoniebieski, z przewagą błękitu. Każdy z nich klasyfikuje się w 10-stopniowej skali zależnie od intensywności koloru.

Czystość

Sprawdza się obecność inkluzji w kamieniu. Wyróżnia się 4 grupy:

• EC (Eye Clean – bez widocznych defektów),
• SI (Slightly Included – z niewielkimi inkluzjami),
• MI (Moderately Included – z umiarkowanymi inkluzjami),
• HI (Heavily Included – z dużymi inkluzjami).

Szlif

Ocenia się kąty i proporcje, ale przede wszystkim blask kamienia. Im lepiej fasety odbijają światło i im mocniej lśnią, tym wyższa jakość szlifu. Skala oceny szlifu wygląda następująco:

• Doskonały
• Bardzo dobry, dobry
• Zadowalający
• Słaby

Masa w karatach

Masę kamieni szlachetnych mierzy się w karatach. 1 karat odpowiada 0,2 g.

Największe tanzanity znaleziono w 2020 roku. Masajski górnik Saniniu Laizer i jego zespół odkryli 2 kamienie o masie 9,27 kg i 5,103 kg. Rząd Tanzanii kupił tanzanity za 3,3 mln USD. Saniniu Laizer postanowił przeznaczyć pieniądze na rozwój swojej społeczności: budowę szkoły i centrum handlowego.

Biżuteria z tanzanitem. Czy tanzanit jest tani czy drogi?

Tanzanit nie jest już nowością na rynku jubilerskim. W 2017 roku kamień obchodził 50-lecie odkrycia. Od tego czasu zdobył uznanie miłośników kamieni szlachetnych. W biżuterii z tanzanitem pojawiało się wiele znanych osób, m.in. Anne Hathaway, Cate Blanchett, Sarah Jessica Parker, Penelope Cruz i Beyoncé.

W 2002 roku tanzanit został wybrany przez American Gem Trade Association do Birthstone List – zestawienia kamieni przypisanych datom urodzenia, publikowanego od 1912 roku. Tanzanit poleca się osobom urodzonym w grudniu. Stał się także tradycyjnym prezentem na 24. rocznicę ślubu.

Cena złotego pierścionka z tanzanitem zaczyna się od 300 USD, a kolczyków od 150 USD. Ponieważ tanzanit jest efektownym i poszukiwanym kamieniem, biżuteria z nim bywa wyrazista i okazała, często z akcentami z diamentów. W rezultacie rozpiętość cen może być bardzo duża. Na przykład platynowy pierścionek Tiffany z tanzanitem i grupą diamentów jest wyceniony na 13 200 USD.

Biżuterię z tanzanitem można oglądać nie tylko w salonach jubilerskich, lecz także w jedynym na świecie Muzeum Tanzanitu. Znajduje się ono w Aruszy, niedaleko obszaru wydobycia kamienia. Muzeum jest projektem firmy jubilerskiej The Tanzanite Experience, działającej od 2015 roku. Firma tworzy kolczyki, pierścionki, wisiorki i inną biżuterię z tanzanitami. Własne laboratorium pozwala jej potwierdzać jakość każdego kamienia. Najbardziej charakterystycznym elementem The Tanzanite Experience jest jednak warsztat, w którym kobiety z ludu Masajów wykonują kolczyki i naszyjniki w tradycyjnym afrykańskim stylu. Można je kupić w kilku firmowych salonach w Afryce albo online.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów