Krótki przewodnik po plemionach Tanzanii

Podróż do Tanzanii bywa opisywana jako powrót do początków człowieka. Kraj słynie z niezwykłej dzikiej przyrody i pięknych plaż, ale równie mocno wyróżnia go różnorodność kulturowa. Wysocy, dostojni masajscy nomadzi, łowcy Hadza o pradawnych tradycjach, wytrwali i ceniący wolność Hehe, utalentowani rzemieślnicy Makonde oraz kupcy i rolnicy Chagga współistnieją tu, tworząc wspólną Tanzanię.

Ile plemion żyje w Tanzanii?

W Tanzanii żyje ponad 120 różnych plemion, obecnych w wielu częściach kraju. Każde z nich ma własny język, tradycje i zwyczaje.

Większość plemion Tanzanii wywodzi swoje korzenie od ludów BantuBantu to grupa ludów posługujących się językami z rodziny bantu i zamieszkujących znaczną część Afryki Południowej. Spotkać ich można także w Afryce Środkowej, Zachodniej i Wschodniej, na południe od Sahary. Według szacunków naukowców językami tymi posługuje się dziś ponad 300 milionów osób. To jedna z największych rodzin językowych na świecie.. Rdzenni mieszkańcy Afryki Środkowej, Bantu, przez tysiąclecia stopniowo migrowali na wschód, południe i zachód, dzieląc się na różne plemiona.

W tym wpisie zebraliśmy krótką listę kilku interesujących i wpływowych plemion, aby przybliżyć kulturową różnorodność współczesnej Tanzanii.

Plemię Sukuma

Plemię Sukuma, jedna z grup etnicznych Bantu, jest największą społecznością etniczną w kraju i stanowi około 16% całej populacji Tanzanii. Sukuma mieszkają na północy kraju oraz w południowej części wybrzeża Jeziora Wiktorii.

Sukuma zajmują się przede wszystkim rolnictwem, a ich gospodarka jest ściśle związana z regionem wokół Jeziora Wiktorii. Uprawiają sorgo, kukurydzę, proso, różne odmiany orzeszków ziemnych, bataty, maniok, groch i ryż – głównie na zachodzie i południu – a także rośliny towarowe, takie jak bawełna i sezam. 

Ważną rolę w ich gospodarce odgrywa również hodowla. Sukuma znani są z chowu bydła. Część produktów, zwłaszcza mleko i masło, trafia do rodzinnych gospodarstw, inne, szczególnie skóry, są sprzedawane. Dochód przeznacza się na podatki albo wymienia na zboże. Krowy, kozy i owce są dla Sukuma nie tylko źródłem utrzymania i pożywienia, lecz także symbolami kulturowymi związanymi z zamożnością i pozycją społeczną.

Kultura Sukuma jest bogata w tradycje muzyczne i taneczne, szczególnie taniec „Bugobobobo” albo po prostu „Ngoma”. Ten barwny występ stanowi ważny element świąt i ceremonii Sukuma. Muzyka i taniec służą przekazywaniu opowieści, wierzeń i mądrości przodków z pokolenia na pokolenie.

Sukuma tradycyjnie czcili duchy przodków, wierząc, że chronią one zdrowie żyjących członków rodziny. Dziś wielu z nich wyznaje jednak chrześcijaństwo. Sukuma znani są także z wykorzystywania roślin i zwierząt w medycynie tradycyjnej, którą uważają za skuteczniejszą niż leki zachodnie.

Społeczność Sukuma ma głównie charakter matriarchalny, choć wśród wielu jej członków nadal powszechna jest poligamia.

Sukuma dzielą się na 2 odrębne grupy – Kimakia i Kisomayo – posługujące się językiem sukuma oraz suahili. Są blisko spokrewnieni z Nyamwezi, z którymi mieszkają po sąsiedzku i dzielą część cech kulturowych.

Plemię Nyamwezi

Nyamwezi są drugą co do wielkości grupą etniczną w Tanzanii, zaraz po Sukuma. Obecnie około 2 milionów Tanzańczyków identyfikuje się jako Nyamwezi. Członkowie plemienia mieszkają na równinach w regionach Tabora, Shinyanga i Mwanza. Nazwa „Nyamwezi” oznacza „ludzi księżyca” i nawiązuje do dawnych tradycji kultu księżyca.

Większość członków tej grupy żyła niegdyś blisko siebie, w małych wioskach, ale w XIX i XX wieku wiele podgrup plemiennych rozproszyło się po różnych osadach. Choć ich język, zwyczaje i tradycje mają wspólne korzenie z Sukuma, Nyamwezi wykształcili własne cechy kulturowe.

Z czasem na Nyamwezi wpłynęły islam i chrześcijaństwo, ale ich wierzenia religijne, oparte na czci księżyca, duchów i przodków, pozostały żywe. W tradycyjnym społeczeństwie Nyamwezi duchy przodków odgrywały kluczową rolę w codziennym życiu. Wierzono, że przodkowie mogą wpływać na żyjących – dobrze lub źle – dlatego różne rytuały i formy kultu miały zjednać te duchy.

Podobnie jak wiele plemion Tanzanii, większość Nyamwezi zarabia na sprzedaży plonów rolnych, wśród których najważniejsze są ryż i sorgo.

Plemię Chagga

Chagga są trzecią co do wielkości grupą etniczną w kraju. Mieszkają na południowych stokach Kilimandżaro i Mount Meru. Według części szacunków społeczność Chagga liczy ponad 1,5 miliona osób. Chagga należą do grup etnicznych Bantu i zajmują się głównie uprawą ziemi oraz hodowlą zwierząt.

Przy każdym tradycyjnym domu Chagga znajduje się duży ogród gospodarczy, w którym uprawia się różne rośliny: kawę, banany i inne owoce – pomarańcze, cytryny i awokado – a także trzcinę cukrową, kwiaty, warzywa oraz niektóre tradycyjne zioła. Wiele rodzin trzyma również krowy i kury. Zwykle mieszkają w parterowych betonowych domach z dachami z blachy falistej. Chagga praktykują tradycję zwaną „kihamba”, zgodnie z którą ziemia przekazywana jest z pokolenia na pokolenie w linii męskiej.

Dziś niedobór ziemi zmienił strukturę gospodarczą plemienia. Wielu Chagga pracuje zarobkowo w dużych miastach, choć nadal uprawia kawę jako roślinę towarową. Dzięki dostępowi do żyznych, wulkanicznych gleb Kilimandżaro i skutecznym metodom uprawy Chagga należą do najzamożniejszych plemion Tanzanii. Choć uprawiają także inne rośliny, to kawa arabica przynosi większość dochodów społeczności.

Ze względu na położenie geograficzne wielu Chagga pracuje jako przewodnicy i tragarze dla podróżnych próbujących wejść na okoliczne szczyty. Część z nich spotkasz na przykład podczas wyprawy na Kilimandżaro.

Plemię Masajów

Plemieniem, które stało się jednym z symboli Tanzanii, są Masajowie. Szacuje się, że w północnej i środkowej Tanzanii żyje około 800 000 członków tej społeczności. Jeśli doliczyć Masajów mieszkających za granicą, w południowej Kenii, ich liczba przekracza 1 milion osób.

Masajowie zajmują się głównie hodowlą zwierząt, chowem bydła oraz produkcją mięsa i mleka. Wielu pracuje również w turystyce. Mimo że ziemie ich przodków przekształcono w parki narodowe, a region stał się popularnym kierunkiem podróży, Masajowie nadal pielęgnują swoje tradycje i zwyczaje. Wciąż wykonują żywiołowe tańce, śpiewają pieśni i uczestniczą w tradycyjnych ceremoniach inicjacyjnych. Wiele kobiet ozdabia ciała i rozciągnięte płatki uszu kunsztowną biżuterią z koralików.

Większość grup nadal mieszka w kraalach – wioskach, w których domy ustawione są w kręgu wokół centralnej zagrody dla bydła. Kraale otaczają płoty z ciernistych gałęzi akacji, chroniące zwierzęta przed atakami lwów.

Znaczenie bydła, kóz i owiec w życiu Masajów trudno przecenić: są nie tylko źródłem pożywienia, lecz także wyznacznikiem statusu społecznego. Bydło i dzieci to 2 najważniejsze elementy życia Masajów, a tradycyjna modlitwa brzmi w tłumaczeniu: „Niech Stwórca da nam bydło i dzieci”.

Masajowie są monoteistami i wierzą w jednego boga, Engai, który może być zarówno łaskawy, jak i groźny. W północnej Tanzanii, na południe od jeziora Natron, leży święty masajski wulkan Ol Doinyo Lengai, znany także jako „Góra Boga”. Masajowie przychodzą do wulkanu, aby modlić się do boga o uwolnienie od bieżących nieszczęść oraz o uzdrowienie z chorób lub bezpłodności. Wejście na Górę Boga jest możliwe, ale wymaga dobrego przygotowania, ponieważ trasa jest wymagająca i prowadzi stromym podejściem.

Masajowie mówią językiem nilotyckim znanym jako maa, choć większość posługuje się także suahili.

Które plemię jest znane w Tanzanii?

Gdy podróżni myślą o rdzennych plemionach wybrzeża Afryki Wschodniej i Tanzanii, często wyobrażają sobie Masajów. To prawdopodobnie jedna z najbardziej rozpoznawalnych grup etnicznych w regionie, bo wie o niej wiele osób. Nie jest jednak największym plemieniem Tanzanii – kraju niezwykle bogatego pod względem kulturowym i etnicznym.

Plemię Hadza lub Hadzabe

Hadza to jedno z ostatnich plemion łowców-zbieraczy na naszej planecie. W ich ojczyźnie, między jeziorem Eyasi a płaskowyżem Serengeti, pozostało mniej niż 1 500 osób Hadza. Jako potomkowie rdzennych mieszkańców Tanzanii żyją w tym regionie od tysięcy lat, prowadząc tryb życia zaskakująco podobny do życia swoich przodków.

Bez hodowli i rolnictwa Hadza zaczynają większość dni od polowania i zbierania pożywienia. Ta rdzenna grupa etniczna prowadzi życie, które osobom z zewnątrz może wydawać się „prymitywne”. Ich dieta jest prosta i według nich stanowi klucz do zdrowia. Mężczyźni zwykle polują, aby przynieść do domu mięso i miód, a kobiety i dzieci zbierają owoce, jagody i korzenie.

Jednym z najbardziej fascynujących elementów kultury Hadza jest ich odrębny język, niespokrewniony z innymi językami plemiennymi regionu. Hadza porozumiewają się, łącząc słowa z mlaskami.

Więcej o stylu życia Hadza przeczytasz w naszym wpisie na blogu. Możesz też spotkać członków plemienia osobiście podczas podróży nad jezioro Eyasi w północno-środkowej Tanzanii.

Plemię Makonde

Plemię Makonde mieszka w południowo-wschodniej Tanzanii. Dziś ponad 1 milion osób w kraju identyfikuje się jako Makonde. Starając się zachować sprawdzone przez pokolenia tradycje, Makonde trzymają się na uboczu, z dala od innych społeczności regionu.

W XVIII i XIX wieku grupy Makonde migrowały na północ z Mozambiku, przekraczając granicę Tanzanii. Uciekały przed rządami kolonialnymi i przed pojmaniem przez arabskich handlarzy niewolników.

Rolnictwo odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu Makonde; maniok i kukurydza należą do najbardziej dochodowych upraw. Najbardziej znanym wytworem tej społeczności są jednak rzeźby w drewnie. Wielu członków Makonde opanowało sztukę rzeźbienia i grawerowania, tworząc imponujące maski, praktyczne narzędzia i ceremonialne hełmy.

Sztukę rzeźbienia przekazywano z ojca na syna, a młodzi mężczyźni uczyli się technik podczas ceremonii inicjacyjnych. Wielu rzeźbiarzy wykonywało użytkowe przedmioty domowe, natomiast bardziej uzdolnionym artystycznie zlecano tworzenie rytualnych masek-hełmów zwanych „mapiko” oraz figurek do świętych obrzędów. Choć społeczności Makonde miały charakter matrylinearny, rzeźbienie było tradycyjnie zajęciem mężczyzn, a technikę ukrywano przed kobietami plemienia.

Prace tych utalentowanych rzeźbiarzy to coś więcej niż rzemiosło; są integralną częścią kultury i tradycji tego zachowawczego plemienia. Drewniane figury wykorzystuje się nie tylko podczas świąt, lecz także przekazuje jako rodzinne pamiątki, często przedstawiające elementy historii i duchowości Makonde.

Podróżnym zwykle nie wolno odwiedzać lokalnych wiosek Makonde, dlatego wielu rzeźbiarzy przeniosło się na północ, aby sprzedawać swoje wyroby w bardziej ruchliwych częściach kraju. Można obserwować ich przy pracy na targach rzemiosła w Arushy i Dar es Salaam.

Znani z indywidualizmu, oporu wobec niewolnictwa i kolonializmu, a także z praktyk skaryfikacji i piłowania zębów, Makonde zyskali przydomek „gniewnych”. Makonde nie tylko sprawiają wrażenie nieustępliwych, lecz także słyną jako wojownicy.

Plemię Hehe

Plemię Hehe, zwane w suahili Wahehe, znane z wytrwałości i tradycji wojowników, dominuje w regionie Iringa w południowo-środkowej Tanzanii.

Historycznie Hehe ukształtowali się w XIX wieku z kilku starszych społeczności, jednocząc się pod przywództwem słynnego wodza Mkwawy. Zjednoczenie miało przede wszystkim pomóc w odpieraniu zagrożeń zewnętrznych, zwłaszcza ze strony handlarzy niewolników i europejskich kolonizatorów.

17 sierpnia 1891 roku pod Lugalo Hehe pokonali niemiecki oddział, a następnie przez 7 lat kontynuowali opór pod wodzą Mkwawy. Ten element ich dziedzictwa kulturowego do dziś pozostaje znaczący i zapadający w pamięć.

Lud Hehe zajmuje się głównie rolnictwem i hodowlą zwierząt.

Plemię Haya

Lud Haya, mieszkający w północno-zachodniej Tanzanii, ma bogatą historię sięgającą ponad 2 000 lat. Haya znani są z zaawansowanych umiejętności obróbki żelaza; w czasach przedkolonialnych wytwarzali stal wysokiej jakości, używając metod podgrzewania wyprzedzających swoją epokę. Ich kultura jest ściśle związana z zasobami Jeziora Wiktorii, w pobliżu którego mieszkają.

Haya mają żyzne ziemie, które przez pokolenia wykorzystywali do uprawy i kształtowania swojego sposobu życia. Rolnictwo, zwłaszcza uprawa bananów, stanowi podstawę gospodarki i codzienności Haya.

Plemię Haya ma patriarchalną strukturę społeczną. Rodziny żyją w zwartych wspólnotach zwanych klanami. Na czele każdego klanu stoi wódz, który odgrywa ważną rolę w utrzymywaniu porządku i rozwiązywaniu konfliktów wewnątrz społeczności. Silne więzi rodzinne są jedną z cech wyróżniających Haya: rodziny wielopokoleniowe często mieszkają razem w osadach złożonych z kilku gospodarstw.

Lud Haya ma bogate dziedzictwo duchowe, a tradycyjne wierzenia zajmują centralne miejsce w codziennym życiu. Wierzą w obecność duchów przodków, które czuwają nad społecznością i ją chronią. Aby zjednać sobie te duchy i oddać im cześć, Haya odprawiają święte rytuały i ceremonie.

Dziś Haya budzą zainteresowanie nie tylko bogatą historią, lecz także tradycjami kulturowymi, szczególnie tańcem. Tradycyjne tańce Haya wyróżniają się złożonym rytmem stóp, wykonywanym przez tancerzy w tradycyjnych strojach – spódnicach z trawy i grzechotkach przy kostkach. Śpiew również stanowi integralną część kultury Haya.

Plemię Iraqw

Na koniec plemię Iraqw, mieszkające w chłodnych regionach wyżynnych północno-środkowej Tanzanii. Większość populacji Iraqw koncentruje się na płaskowyżu Mbulu, między jeziorem Manyara a jeziorem Eyasi. Plemię liczy około 350 000 osób. Uważa się, że Iraqw przybyli z Etiopii do Tanzanii około XVI wieku. Osiedlając się w Wielkim Rowie Wschodnim, zajęli się rolnictwem i hodowlą zwierząt.

Lud Iraqw rozwinął odrębną kulturę między innymi dlatego, że zachował własny język kuszycki, różniący się od dominujących w Tanzanii języków bantu, nilotyckich i khoisan.

Większość Iraqw utrzymuje się z rolnictwa. Uprawiają kukurydzę, fasolę i proso, wykorzystywane potem w ich kuchni i lokalnej gospodarce. Plemię zajmuje się także hodowlą zwierząt – krów, kóz i owiec.

Iraqw znani są również z umiejętności garncarskich i tkackich. Tworzą użytkową ceramikę w klasycznym stylu, między innymi garnki, półmiski i dzbany. Wykorzystują też lokalne materiały, takie jak sizal i liście palmowe, do wyplatania koszy i mat.

Lud Iraqw silnie wierzy w wyższą moc odpowiedzialną za stworzenie wszechświata. Wiara w nieustanny wpływ zmarłych na żyjących oraz kult przodków zajmują centralne miejsce w ich kulturze.

Ta lista nie obejmuje wszystkich plemion Tanzanii, ale staraliśmy się wspomnieć o kilku najliczniejszych i najciekawszych. Codzienne życie w Tanzanii kształtowały zwyczaje i wierzenia każdego plemienia, dzięki czemu kraj zachowuje własną tożsamość mimo stale zmieniającego się i modernizującego społeczeństwa. Zauważysz to zarówno w metropolii Dar es Salaam, jak i w głębi Serengeti, podróżując przez Tanzanię.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów