Brzydka Piątka Afryki: antybohaterowie świata zwierząt

Jeśli kiedykolwiek rozważałeś safari w Afryce, prawdopodobnie słyszałeś o Wielkiej Piątce: słoniu, lwie, nosorożcu, lamparcie i bawole. Co roku tysiące podróżników i miłośników dzikiej przyrody przyjeżdża do Tanzanii z nadzieją, że zobaczy te ikoniczne zwierzęta w ich naturalnym środowisku.

Poza Wielką Piątką istnieje jednak inna grupa, znacznie rzadziej opisywana – mniej znany zestaw zwany Brzydką Piątką.

W tym artykule przyglądamy się kilku najbardziej – rzecz jasna subiektywnie – nieurodziwym mieszkańcom sawanny, których można spotkać w parkach narodowych Tanzanii. Oto afrykańska Brzydka Piątka.

Guziec

Afrykańską Brzydką Piątkę otwiera przedstawiciel rodziny świniowatych, który zyskał sławę dzięki Królowi Lwu – guziec, sympatyczny Pumba z filmu Disneya.

Guziec zawdzięcza nazwę charakterystycznym naroślom na pysku, przypominającym brodawki. Jego ciało pokrywają rzadkie, sztywne szczeciny, dlatego z daleka wygląda niemal jak pozbawione sierści. Najbardziej widoczne są pas włosów wzdłuż grzbietu oraz kępki na pysku i ogonie.

Samce guźców są zwykle większe od samic i mają wyraźniejsze „brodawki” na pysku. Wyróżniają je także okazałe kły, dorastające do 65 cm długości. Samice również mają kły, ale znacznie mniejsze.

Choć guźce potrafią zjadać drobne gryzonie, ptaki i bezkręgowce, ich dieta jest przede wszystkim roślinna. Jednym z bardziej charakterystycznych zachowań jest sposób żerowania: często klękają na przednich nogach, zginając stawy tak, jakby opierały się na łokciach podczas skubania trawy, picia albo rycia w ziemi.

Guźce powszechnie występują na sawannach, otwartych terenach trawiastych i w lekko zadrzewionych obszarach Afryki Subsaharyjskiej. W Tanzanii można je spotkać w parkach narodowych, takich jak Serengeti, Tarangire i Arusha, a także w Obszarze Chronionym Ngorongoro oraz innych regionach objętych ochroną. Guźce są dość płochliwe i zaskakująco szybkie – potrafią biec z prędkością do 50 km/h. Ta zwinność pomaga im uciekać przed lampartami, lwami, hienami i innymi dużymi drapieżnikami.

Zanim wyruszysz na safari, by obserwować dzikie zwierzęta w Tanzanii, zajrzyj do naszej listy rzeczy do spakowania. Przygotowaliśmy praktyczny przewodnik po wszystkim, co może przydać się podczas podróży i obserwacji zwierząt na sawannie. Można go pobrać i zapisać jako wygodny plik PDF.

Hiena cętkowana

Choć mogą przypominać psy, hieny należą do podrzędu ssaków drapieżnych zwanego kotokształtnymi. Ich przodkowie pojawili się około 22 mln lat temu, w epoce miocenu, i przemierzali lasy Eurazji. Co ciekawe, wiele wczesnych gatunków kotów prowadziło wtedy głównie nadrzewny tryb życia.

W Afryce żyją 4 gatunki hien, a najpospolitsza jest hiena cętkowana, często nazywana „śmiejącą się” hieną. Nazwa gatunku pochodzi od cętkowanej sierści, natomiast przydomek „śmiejąca się” – od charakterystycznych, głośnych odgłosów przypominających śmiech, słyszalnych nawet z odległości 13 km.

Hieny cętkowane są bardzo inteligentnymi zwierzętami. Żyją w dużych klanach o ścisłej strukturze matriarchalnej, w których dominują samice. Są one zwykle większe, silniejsze i bardziej stanowcze niż samce. Przywództwo w klanie najczęściej przechodzi z matki na córkę, wzmacniając zwartą hierarchię samic.

Samice pozostają w klanie urodzenia przez całe życie, wspólnie polując i wychowując młode bez pomocy samców. Samce natomiast opuszczają rodzinny klan po osiągnięciu dorosłości. Gdy znajdą nową grupę, zaczynają od samego dołu drabiny społecznej, poniżej wszystkich miejscowych samców. Co ciekawe, nawet najwyżej postawiony samiec w grupie znajduje się niżej od każdej samicy i często ustępuje także młodym samicom.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o wyjątkowej dynamice klanów hien, obejrzyj film poniżej.

Do najbardziej niezwykłych cech hien należy ich anatomia rozrodcza. Samice hieny cętkowanej mają zewnętrzne narządy płciowe bardzo podobne do narządów samców. Struktura wyglądająca jak penis to wydłużona łechtaczka, często nazywana pseudopenisem, która pełni również funkcję kanału rodnego. Kanał łechtaczkowy jest stosunkowo wąski, a poród często prowadzi do jego rozerwania, powodując śmierć matki i potomstwa.

W północno-zachodniej Tanzanii, szczególnie wśród ludu Sukuma, części ciała hien nadal są wykorzystywane w tradycyjnych praktykach leczniczych. Preparaty z mięsa, skóry, a nawet odchodów hieny mają, według lokalnych wierzeń, pomagać w leczeniu różnych chorób, w tym gruźlicy.

Hieny cętkowane pojawiają się także w miejscowym folklorze. Jedna z tanzańskich legend mówi, że służą czarownicom, które dosiadają ich jak koni. W regionie Mtwara niektórzy wierzą, że dziecko urodzone w noc, kiedy słychać śmiech hieny, może w przyszłości zostać złodziejem lub przestępcą.

Choć hieny często uważa się za padlinożerców, ta reputacja nie oddaje całego obrazu. W rzeczywistości od 66 do 90% ich diety stanowią zwierzęta, na które polują samodzielnie.

Marabut afrykański

Marabut afrykański, duży ptak brodzący, często pojawia się w pobliżu terenów zamieszkanych przez ludzi. Ma opinię stałego bywalca wysypisk, gdzie żeruje na padlinie i drobnych gryzoniach – jednych ze swoich ulubionych pokarmów. Bywa też nazywany „ptakiem grabarzem” ze względu na wyrazisty wygląd: ciemne skrzydła i grzbiet opadają na ciało niczym płaszcz, spod którego wystają długie, cienkie nogi.

Ten imponujący ptak może osiągać do 1,5 m wysokości i ważyć od 9 do 10 kg.

Marabut afrykański został po raz pierwszy formalnie opisany w 1831 roku przez francuskiego przyrodnika René Lessona. Uważa się, że nazwa „marabut” pochodzi od arabskiego słowa „murābit”, które można z grubsza tłumaczyć jako „cichy” lub „pustelnik”.

Marabuty często żywią się padliną. Łysa głowa i długa, naga szyja pomagają im zachować czystość, gdy żerują głęboko wewnątrz tusz. Ich dieta nie ogranicza się jednak do padlinożerstwa: marabuty polują również na inne ptaki, w tym gołębie, pisklęta pelikanów, kormorany, a nawet flamingi.

Sęp uszaty

Podobnie jak poprzedni przedstawiciel Brzydkiej Piątki Afryki, sęp uszaty jest w Afryce dobrze znanym padlinożercą. Potężny, hakowato zagięty dziób z łatwością rozrywa skórę i mięśnie, szybko otwierając dostęp do tuszy. Dzięki silnie kwaśnemu żołądkowi sęp może bezpiecznie trawić rozkładające się mięso, nawet jeśli jest skażone szkodliwymi substancjami, takimi jak toksyna botulinowa, bakterie cholery czy wąglika. Zjadając padlinę wraz z groźnymi bakteriami i wirusami, sęp uszaty odgrywa ważną rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu – nie bez powodu uchodzi za główną ekipę sprzątającą sawanny.

Dziś żyją 23 gatunki sępów, a jednym z najczęściej spotykanych w Afryce jest sęp brunatny. Podobnie jak marabut afrykański ma nagą głowę, która pomaga mu zachować względną czystość podczas żerowania. Ta cecha ma także znaczenie w regulacji temperatury ciała. Gdy sępowi jest zimno, chowa głowę w ramionach i okrywa się skrzydłami. W czasie upału wyciąga szyję, aby łatwiej się ochłodzić.

Sęp brunatny może też obniżać temperaturę ciała, oddając mocz na nogi. Proces ten, zwany urohydrozą, nie tylko chłodzi ptaka, lecz także pomaga neutralizować bakterie i pasożyty, które mogą pozostawać na nim po kontakcie z padliną.

Sępy uszate rzadko polują na zdrowe zwierzęta; częściej wybierają ofiary ranne lub chore. Aby je odnaleźć, ptaki komunikują się ze sobą za pomocą szczególnych sygnałów. Z dużej wysokości trudno dostrzec nieruchomą tuszę daleko w dole. Gdy jednak choć jeden sęp ją znajdzie, zaczyna krążyć nad miejscem, dając innym znak, że w pobliżu jest pożywienie.

Zespół Altezza Travel przygotował ciekawą wyprawę pod nazwą Vulture Safari. Warto ją zobaczyć szczególnie wtedy, gdy interesują Cię niezwykłe ptaki: w Tanzanii żyje ponad 1 150 gatunków. Co najważniejsze, ta wyprawa daje rzadką okazję, by z bliska zobaczyć jednego z najbardziej rozpoznawalnych pierzastych mieszkańców Afryki.

Gnu

Afrykańską Brzydką Piątkę zamyka najsłynniejszy przedstawiciel antylop – gnu. Gatunek ten odgrywa główną rolę w jednym z najbardziej niezwykłych i poruszających zjawisk natury: Wielkiej Migracji, największej migracji zwierząt lądowych na Ziemi. Rok po roku, od setek tysięcy lat, miliony gnu wraz z zebrami i gazelami podążają tą samą trasą w poszukiwaniu pożywienia, tworząc nieprzerwany krąg.

Wędrówka zaczyna się w kenijskim Maasai Mara. Stada przemieszczają się stamtąd do tanzańskiego Parku Narodowego Serengeti, a następnie docierają do Obszaru Chronionego Ngorongoro. Dalej podążają zgodnie z ruchem wskazówek zegara zachodnią stroną trasy, wracając na północ ku granicy z Kenią. Przez całą drogę muszą stale unikać drapieżników, które śledzą ich ruch.

Najbardziej intensywny i dramatyczny moment następuje podczas przeprawy przez rzekę Mara, dokładnie na granicy dwóch krajów. W rzece żyją głodne, krwiożercze krokodyle, dla których ta przeprawa staje się śmiertelną ucztą.

Inna nazwa gnu, „wildebeest”, bywa tłumaczona z afrikaans jako „dzika bestia”, „dziki wół” albo „dzikie bydło”. Inne źródła wywodzą ją z języka KhoikhoiKhoikhoi jest jednym z najpowszechniej używanych języków niebantu wśród niektórych grup etnicznych Afryki Południowej. Znany z różnorodnych mlasków, był dawniej klasyfikowany w grupie języków khoisan – podziale uznawanym dziś za przestarzały., gdzie pochodzi od słowa „t’gnu”.

Podsumowanie

Może nie trafiają na błyszczące broszury turystyczne ani nie grają głównych ról w filmach przyrodniczych, ale każde z tych zwierząt pełni ważną funkcję w ekosystemie. Afrykańska Brzydka Piątka przypomina, że w naturze prawdziwa wartość nie wynika z zewnętrznego piękna, lecz z roli, jaką każdy gatunek odgrywa w utrzymaniu równowagi życia. Być może właśnie w ich „nieatrakcyjności” kryje się szczere, nieupiększone piękno dzikiej przyrody.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów