Co zrobić, jeśli w Tanzanii ukąsi cię wąż?

Przede wszystkim zachowaj spokój. Weź głęboki oddech i jak najszybciej zgłoś się po pomoc medyczną, docierając do kliniki. Jad rozprzestrzenia się głównie przez układ limfatyczny, a nie przez krwiobieg. Aby spowolnić ten proces, wykonaj następujące kroki:

1. Staraj się unieruchomić ukąszoną kończynę. Aktywne ruchy zwiększają przepływ limfy, przez co toksyna szybciej rozchodzi się po organizmie.

2. Zdejmij biżuterię i ciasne elementy odzieży znajdujące się w pobliżu miejsca ukąszenia, ponieważ mogą uciskać narastający obrzęk.

3. Przykryj miejsce ukąszenia i jego okolice luźnym bandażem. Nie zakładaj opaski uciskowej! Bandaż powinien być luźny. Jeśli nie masz czystej tkaniny, lepiej zostawić ranę odkrytą, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia.

4. Następnie postaraj się jak najszybciej dotrzeć do najbliższego szpitala, w którym jest dostępna surowica przeciwjadowa. W zależności od miejsca pobytu skontaktuj się z jedną z placówek medycznych wymienionych poniżej. Przed wyjazdem zadzwoń i upewnij się, że surowica jest obecnie dostępna.

Gdzie szukać pomocy?

Czego unikać po ukąszeniu przez węża?

• Zakładania ciasnej opaski uciskowej. Dowody naukowe wskazują, że może to pogorszyć sytuację. Opaska uciskowa może zatrzymać przepływ krwi, co grozi rozwojem gangreny. Zanim poszkodowany dotrze do szpitala, kończyna może wymagać amputacji. Znacznie bezpieczniejszym i skuteczniejszym rozwiązaniem jest miękki bandaż uciskowy.
• Nacinania miejsca ukąszenia. Powoduje to dodatkowy uraz i wyraźnie zwiększa ryzyko zakażenia rany.
• Wysysania jadu. Jad może dostać się do organizmu zarówno przez ranę po ukąszeniu, jak i przez błony śluzowe w jamie ustnej, zwiększając ryzyko zakażenia.
• Spożywania alkoholu. Choć alkohol może działać lekko znieczulająco i uspokajająco, wpływa na krążenie, przez co jad szybciej rozprzestrzenia się w organizmie i pogarsza stan poszkodowanego.

W Tanzanii, podobnie jak w wielu innych regionach Afryki, lokalne społeczności wciąż stosują tradycyjne metody leczenia ukąszeń węży zamiast szukać pomocy medycznej. Potwierdzają to dane z badania z 2022 roku. Takie postępowanie może prowadzić do wielu zgonów, których dałoby się uniknąć.

W lokalnych społecznościach często nacina się i przemywa miejsce ukąszenia przed zgłoszeniem się po pomoc medyczną. W innych przypadkach poszkodowanemu zakłada się ciasną opaskę uciskową, a jad próbuje się wyciągnąć, przykładając do rany tak zwane kamienie wężowe (jiwe la nyoka)Kamienie wężowe (jiwe la nyoka) są używane w tradycyjnych praktykach leczenia ukąszeń węży. Według wierzeń obecnych w afrykańskich społecznościach takie kamienie mogą wyciągać jad z rany. Często wykonuje się je przez spalanie kości dużego zwierzęcia. Nie ma jednak dowodów naukowych potwierdzających ich skuteczność., węgiel drzewny albo monety o nominale 50 lub 100 szylingów tanzańskich.

Około 1/3 ankietowanych przyznała, że zwracała się do tradycyjnych uzdrowicieli, którzy stosowali mieszanki ziołowe lub zalecali leczenie rany mlekiem. Niektórzy używają popiołu ze spalonych węży, inni nakładają na ranę naftę. Zdarzały się nawet zalecenia zjedzenia świeżego ucha psa, ponieważ miało to rzekomo pomagać w wyciąganiu jadu. Część Tanzańczyków wierzy też, że podczas pracy w polu pomaga trzymanie kamienia w policzku; po ukąszeniu przez węża należy przycisnąć go do otwartej rany, aby ją wyleczyć.

Jeśli ktoś uniknął poważnych konsekwencji po zastosowaniu jednej z takich metod, najprawdopodobniej ukąszenie nie było jadowite albo do organizmu trafiła tylko niewielka ilość jadu. Pamiętaj: jeśli ukąsi cię wąż, jedynym właściwym działaniem jest jak najszybsze dotarcie do szpitala, gdzie można podać odpowiednią surowicę przeciwjadową.

Różnica między ukąszeniem węża jadowitego i niejadowitego

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia każdego roku na świecie dochodzi do 5,4 mln ukąszeń przez węże. Około 1,8 mln z nich to ukąszenia jadowite, a śmiercią kończy się tylko około 4,5% takich przypadków. W Tanzanii spotkanie z niebezpiecznym wężem jest jednak bardzo rzadkie. Większość węży nie stanowi zagrożenia albo przy kontakcie z człowiekiem stara się jak najszybciej uciec.

Odróżnienie węża niejadowitego od jadowitego po wyglądzie jest trudne, zwłaszcza w stresie. W samej Tanzanii występuje około 150 gatunków węży, każdy o innym ubarwieniu, więc zapamiętanie, który jest który, jest niemal niemożliwe. Główną cechą wyróżniającą węża jadowitego są 2 duże, długie kły z wewnętrznymi kanalikami, przez które wstrzykuje jad.

Ukąszenie węża jadowitego zwykle pozostawia 2 duże, czerwone ślady nakłuć położone w niewielkiej odległości od siebie. Jeśli ich nie ma, gad prawdopodobnie nie był jadowity. Nie oznacza to jednak, że ukąszenie można zignorować. Niezależnie od wyglądu rany należy zgłosić się do lekarza. Jeśli wąż przebił skórę, mógł zakazić ranę, w tym bakteriami tężca. W takim przypadku konieczna będzie dawka przypominająca szczepienia przeciw tężcowi.

Specjaliści wyróżniają 2 główne typy ukąszeń węży:

• Ukąszenia suche występują wtedy, gdy wąż nie uwalnia jadu. Węże jadowite również mogą gryźć w ten sposób. Wąż nie zawsze musi używać cennej toksyny, aby się bronić i odstraszyć intruza. To racjonalne zachowanie gadów wyjaśnia hipoteza oszczędnego dawkowania jaduHipoteza oszczędnego dawkowania jadu, znana też jako venom metering, zakłada, że węże potrafią kontrolować ilość uwalnianego jadu w zależności od sytuacji. Ponieważ jad jest zasobem ograniczonym, węże używają go ostrożnie, dostosowując dawkę do wielkości zagrożenia oraz do tego, czy mają do czynienia ze zdobyczą, czy z potencjalnym napastnikiem. Koncepcję tę po raz pierwszy przedstawili w 2002 roku badacze z Instytutu Zoologicznego Uniwersytetu w Bernie w Szwajcarii..
• Ukąszenia jadowite występują wtedy, gdy wąż wstrzykuje jad podczas ukąszenia. Może to doprowadzić do ciężkiego zatrucia, a nawet śmierci. Wąż potrafi też regulować ilość jadu podawaną przy każdym ataku.

Jak jad węża działa na organizm człowieka?

Jady różnych węży zawierają odmienne kombinacje toksycznych enzymów. Ze względu na działanie na organizm dzieli się je jednak na 3 główne typy.

Jady neurotoksyczne, występujące u węży morskich, kobr i węży koralowych, atakują przede wszystkim układ nerwowy. U osoby ukąszonej może pojawić się osłabienie mięśni, zaburzenia widzenia, parestezjaParestezja to uczucie drętwienia kończyn oraz zaburzenie odczuwania dotyku przez zakończenia nerwowe. Często daje wrażenie pieczenia, mrowienia albo swędzenia skóry. w różnych częściach ciała, a także trudności z mówieniem lub oddychaniem. Jeśli jad nadal się rozprzestrzenia, może dojść do drgawek, paraliżu mięśni, a w ciężkich przypadkach do niewydolności oddechowej i śmierci.

Jady cytotoksyczne występują u żmij jamkogłowych, a także na przykład u pająka pustelnika brunatnego. Toksyny te zaburzają metabolizm komórkowy i mogą prowadzić do martwicy tkanek. Takie ukąszenie powoduje silny ból i może skończyć się sepsą lub gangreną.

Jady hemotoksyczne są również typowe dla żmij. Wpływają na krążenie i uszkadzają ściany naczyń krwionośnych. Zwykle działają na organizm dwufazowo: najpierw powodują gwałtowny wzrost krzepliwości krwi, a następnie jej ostry spadek i ostateczną utratę zdolności krzepnięcia. Bez szybkiej pomocy medycznej poszkodowany może umrzeć z powodu utraty krwi, ponieważ krew może sączyć się nie tylko z miejsc ukąszenia, lecz także z ust, nosa, a nawet ze starych, wcześniej wygojonych ran.

W większości przypadków ukąszenie węża, jadowite lub nie, powoduje ostry, narastający ból i zaczerwienienie w miejscu urazu. Jeśli toksyna dostała się do organizmu, wzdłuż naczyń limfatycznych mogą pojawić się czerwone smugi. U poszkodowanego mogą wystąpić także suchość w ustach, silne pragnienie, bóle głowy, senność, wymioty i dolegliwości trawienne. Rzadko dochodzi do ciężkiej reakcji alergicznej, czyli anafilaksji, objawiającej się między innymi problemami z oddychaniem, zmianami skórnymi oraz obrzękiem gardła lub języka.

Jak leczy się ukąszenia węży w szpitalu w Tanzanii?

Lekarze w tanzańskich klinikach stosują surowice przeciwjadowe. Nie każdy szpital ma jednak takie preparaty. Wcześniej w artykule podaliśmy rekomendacje, gdzie szukać pomocy.

Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej Tanzanii opublikowało szczegółowy przewodnik dotyczący leczenia ukąszeń węży w szpitalach. Instrukcja dla personelu medycznego obejmuje następującą sekwencję działań:

• Po przybyciu poszkodowanego do szpitala lekarz dokładnie oczyści rany po kłach, oceni stopień zatrucia i, jeśli będzie to konieczne, poda surowicę przeciwjadową. Standardowy protokół zaleca podanie 80–100 ml wieloważnej surowicy przeciwjadowej rozcieńczonej w 500 ml soli fizjologicznej. Surowicę podaje się powoli dożylnie.
• Lekarz będzie uważnie monitorować reakcję pacjenta na lek i na wszelki wypadek przygotuje 100 mg adrenaliny. Jeśli pojawią się działania niepożądane, wlew dożylny zostanie przerwany, pacjent otrzyma adrenalinę, a podawanie surowicy zostanie wznowione po 1 godzinie.
• Dawka surowicy zależy od stopnia zatrucia. Zwykle wystarcza 1 fiolka, ale w razie potrzeby można podać drugą. Dawka jest taka sama u dorosłych i dzieci.
• Martwiczą tkankę, jeśli występuje, można usunąć dopiero po przywróceniu prawidłowej krzepliwości krwi. Lekarze oceniają krzepliwość za pomocą specjalnego testu. Nawet jeśli nie ma wyraźnych objawów, przed wypisaniem pacjenta należy wykonać kilka badań w odstępach od 3 do 6 godzin.
• Podczas leczenia przeciwwskazane są: leki przeciwbólowe, takie jak aspiryna, ibuprofen i inne leki rozrzedzające krew, leki przeciwhistaminowe oraz upuszczanie krwi.
• Jeśli jad dostanie się do oka, zostanie ono dokładnie przepłukane, a lekarze zalecą osłanianie go przed światłem do czasu ustąpienia zaczerwienienia. Przepiszą też krople i maści z antybiotykiem, aby zapobiec wtórnemu zakażeniu.

Pacjent powinien pozostać w łóżku do pełnego powrotu do zdrowia. Lekarze zalecą dużą ilość ciepłych płynów oraz przykładanie termoforów do dłoni i stóp. W niektórych przypadkach można wykonać powolną dożylną transfuzję krwi, aby poprawić krzepliwość, ograniczyć krwawienie i przeciwdziałać skutkom jadu. Lekarze mogą również przepisać leki wzmacniające ściany naczyń krwionośnych oraz witaminy P, C i B12. Jeśli istnieje ryzyko zakażenia lub sepsy, podane zostaną także antybiotyki.

Podsumowanie

Nie wszystkie węże są niebezpieczne, ale do każdego z nich warto podchodzić ostrożnie. Oto kilka najważniejszych zasad, które pomagają uniknąć ukąszenia:

• Węże są płochliwe i starają się trzymać jak najdalej od ludzi. Rzadko wchodzą do domów i z pewnością nie robią tego po to, by atakować. Szukają raczej małych gryzoni, czyli swojej właściwej zdobyczy.
• Ryzyko ukąszenia maleje, jeśli nosisz grube skórzane buty i długie spodnie oraz unikasz chodzenia przez wysoką trawę.
• Wąż może ukąsić człowieka tylko wtedy, gdy poczuje się zagrożony. Jeśli zobaczysz przed sobą węża, zamiast panikować, uciekać albo nieruchomieć, spokojnie odejdź.
• Jeśli ukąsi cię wąż, zachowaj spokój i nie panikuj. Owiń miejsce ukąszenia luźnym bandażem i jak najszybciej poszukaj pomocy medycznej. Jad zwykle działa powoli, więc będziesz mieć czas, aby dotrzeć do lekarza.

Choć ukąszenia węży mogą być niebezpieczne, nie ma powodu, by bać się węży albo je krzywdzić. Jad węży jest ważnym składnikiem wielu leków.

Na przykład jad niektórych gatunków żmij wykorzystuje się do produkcji leków wpływających na krzepliwość krwi, a jad kobry — w środkach przeciwbólowych. Węże pomagają też kontrolować populacje szczurów, szarańczy i innych szkodników, dlatego są bardzo cenne dla rolnictwa.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów