Gerezy. Niezwykłe zwierzęta Afryki.

Mieszkamy w Afryce i z przyjemnością obserwujemy różnorodne zwierzęta – wiele z nich zachwyca wyglądem, a jeszcze bardziej intryguje zachowaniem i przystosowaniami. W tym artykule przyglądamy się:

• Czym są gerezy i czym różnią się od innych małp?
• Dlaczego nazwano je "colobus", czyli terminem oznaczającym "okaleczony"?
• Po co im tak długie futro i czy wszystkie gerezy są czarno-białe?
• Kim są słynne gerezy rude z Zanzibaru i czy naprawdę są rude?
• Jakie zagrożenia czekają na nie w naturalnym środowisku?
• Gdzie i jak można zobaczyć gerezy na wolności?

5 fascynujących faktów o gerezach

W Afryce żyją niezwykle piękne małpy o długim, czarno-białym futrze, puszystych ogonach i ujmujących pyskach z szerokimi, wystającymi nosami, przez co czasem wyglądają na zdziwione albo smutne. Jedna cecha wyraźnie odróżnia je od wszystkich innych naczelnych: nie mają w pełni rozwiniętego kciuka, a jedynie niewielki wyrostek. Właśnie od tej osobliwości pochodzi ich nazwa "colobus", ponieważ greckie słowo "kolobos" (κολοβός) oznacza "okaleczony" lub "pozbawiony części ciała". To dość ironiczne, biorąc pod uwagę ich niezwykłą urodę.

Przyjrzyjmy się bliżej życiu gerez: temu, jak radzą sobie z codziennymi czynnościami mimo tak nietypowych palców, do czego służy ich długie futro, co ciekawego kryje ich dieta, jakie gatunki wyróżniają naukowcy, gdzie żyją i w których miejscach można obserwować je na wolności.

Mały kciuk. Wada czy przewaga?

Gdy zobaczysz gerezy w ich naturalnym środowisku, trudno od razu zauważyć coś niezwykłego w budowie ich dłoni. Te zwinne mieszkanki drzew skaczą z gałęzi na gałąź na znaczne odległości i bez trudu dotrzymują kroku innym naczelnym. Jeszcze ciekawsze jest to, że uchodzą za najbardziej nadrzewne spośród wszystkich naczelnych: większość życia spędzają w koronach drzew, a na ziemię schodzą tylko w skrajnych sytuacjach, gdy nie ma innej drogi przez gałęzie.

Nietypowy, zredukowany kciuk nie jest wadą, lecz przystosowaniem. Jego niewielki rozmiar to efekt ewolucji związanej z życiem wśród drzew. Podobne zmiany można zaobserwować u czepiaków z Ameryki Północnej i Południowej.

Ponieważ gerezy poruszają się po najwyższych gałęziach i żywią wyłącznie liśćmi, owocami oraz kwiatami, nie potrzebują specjalnych narzędzi do zdobywania pokarmu. Kończyny służą im przede wszystkim do skoków między gałęziami i zrywania roślin. W takich warunkach przeciwstawny kciuk, typowy dla większości naczelnych, staje się po prostu zbędny.

Gerezy lubią siedzieć lub półleżeć na gałęziach, ale nigdy nie zwisają z nich. Podczas jedzenia pozostają na wierzchu gałęzi i zrywają liście dłońmi. Także tutaj duży kciuk nie jest im potrzebny. Wszystko łączy się w spójną całość: kształt dłoni, środowisko życia, sposób poruszania się i dieta.

Nietypowa dieta i mocne żołądki

Dlaczego gerezy tak rzadko schodzą na ziemię i spędzają tyle czasu w koronach drzew? W okresach, gdy różne zwierzęta intensywnie rozprzestrzeniały się po Afryce, musiały konkurować o przestrzeń i ograniczone zasoby. Rodzaje i gatunki małp stawały się coraz liczniejsze, a jedne grupy wypierały inne. Gerezy wspinały się coraz wyżej, tam, gdzie konkurencja była mniejsza, a jednocześnie sięgały po pokarm, którego inne naczelne unikały – trujące rośliny. W ten sposób przystosowały się do panujących warunków.

Gerezy mają złożony i nietypowy układ pokarmowy: jedzenie jest przetwarzane już w przedżołądku, zanim trafi do dalszych części jelita. Ich żołądek jest wielokomorowy. Twarde i trujące liście po dostaniu się do przedżołądka są rozkładane przez bakterie i przechodzą proces detoksykacji. Dalej przesuwają się już zneutralizowane, bez toksyn trafiając do jelita.

Gerezy są jedynymi naczelnymi zdolnymi jeść trujące rośliny bez szkody dla organizmu. Podobne przystosowania występują w żołądkach leniwców, kangurów i niektórych przeżuwaczy. Na przykład południowoamerykański hoacyn słynie jako "śmierdzący ptak" z powodu charakterystycznego zapachu powstającego w procesie fermentacji w wolu. Gerezy, dzięki wewnętrznemu trawieniu, nie wydzielają jednak żadnej nietypowej woni.

Złożony, wielokomorowy żołądek daje im też kilka innych przewag: trawią błonnik skuteczniej niż inne małpy i pozyskują z pokarmu więcej białka. W rezultacie te piękne, futrzaste zwierzęta mogą jeść więcej liści i czerpać z nich więcej energii.

Imponujące futro

Trudno o równie efektowne zwierzęta: długie futro, ogromne puszyste ogony i wyraziste czarno-białe wzory. A do tego ta gracja, z jaką siedzą wysoko w koronach drzew. Prawdziwi królowie górnego piętra afrykańskich lasów.

Wyróżnia się 3 rodzaje tych małp: gerezy czarno-białe (rodzaj Colobus), gerezy rude (rodzaj Piliocolobus) oraz gerezy oliwkowe (rodzaj Procolobus). W rodzaju Colobus znajduje się 6 gatunków, a być może więcej, jeśli część podgatunków zostanie uznana za osobne gatunki. Wszystkie łączy podstawowa barwa futra – czerń. Do najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli gerez czarno-białych należą zapewne gereza abisyńska (Colobus guereza) i gereza angolańska (Colobus angolensis)

Białe futro okala pyski tych gatunków i spływa od ramion, tworząc po bokach rodzaj płaszcza. Ogony również są białe: u gerezy angolańskiej mogą być czarne albo białe, ale końcówka zawsze pozostaje biała, natomiast u gerezy abisyńskiej cała puszysta dolna część ogona jest śnieżnobiała. Widok ich okazałych, opadających ogonów robi duże wrażenie, gdy siedzą wysoko na drzewach, spokojnie obserwując otoczenie podczas posiłku.

Długość futra różni się w zależności od gatunku i środowiska. Ogólnie gerezy preferują tak zwane lasy galeriowe tropikalnej Afryki oraz zarośla mangrowe. Spotyka się je także na terenach trawiastych porośniętych drzewami, w tym na plantacjach bambusa i eukaliptusa. Żyją w lasach górskich na wysokościach do około 3 300 m n.p.m. Im wyżej nad poziomem morza występują gerezy, tym dłuższe mają futro. Na większych wysokościach temperatura powietrza jest niższa, dlatego potrzebują ochrony przed chłodem.

Od końca XIX wieku trwa dyskusja o istnieniu odrębnej populacji czarno-białych gerez w lasach Kilimandżaro, Mount Meru i okolic. Badacze uznający je za osobny gatunek nadają im nazwę Mt. Kilimanjaro guereza (Colobus caudatus). Być może to właśnie one mają najdłuższe futro i najbardziej okazałe ogony.

W 2020 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody ostatecznie ogłosiła ich klasyfikację jako odrębnego gatunku. Wśród powodów wymieniono charakterystyczną budowę czaszki, inną niż u wszystkich pozostałych gatunków, izolację obszaru od siedlisk innych podgatunków gerezy abisyńskiej oraz spadek liczebności populacji, której nadano status gatunku narażonego. W Tanzanii żyje ponad 10 000 osobników Mt Kilimanjaro guereza, a w kilku niewielkich rezerwatach leśnych w sąsiedniej Kenii – tylko około 200.

Tak imponującą długość i barwę futra gerezy uzyskują z wiekiem. Noworodki są całkowicie białe, a jedynie ich pyski mają różowy kolor. Do 3. miesiąca życia futro ciemnieje i nabiera odcieni charakterystycznych dla danego gatunku.

Jak często bywa w przypadku barwnych zwierząt, których futro, skóra lub pióra podobają się ludziom, gerezy ucierpiały z powodu nadmiernego zainteresowania. Ich futrem obszywano płaszcze, peleryny, kapelusze i stroje taneczne. Na gerezy polowano w lasach i zabijano je, a ich skóry wysyłano setkami tysięcy rocznieNa przykład w 1892 roku z Afryki wyeksportowano 170 000 skór czarno-białych gerez. W tym samym roku na światowych rynkach sprzedano 175 000 skór tych zwierząt.. Na początku XX wieku kilka podgatunków gerez czarno-białych zostało wytępionych. Na szczęście moda na małpie futro osłabła 100 lat temu, a masowe odławianie gerez ustało. Do dziś jednak w afrykańskich lasach poluje się na nie dla pięknego futra sprzedawanego na czarnym rynku.

Nie wszystkie gerezy są czarno-białe

W Afryce spotyka się nie tylko czarno-białe gerezy, lecz także osobniki o futrze rudawym, rdzawobrązowym, a nawet oliwkowozielonym. Colobus to nazwa obejmująca wiele typów małp. Oprócz właściwego rodzaju Colobus do plemienia małp wąskonosych Colobini należą jeszcze 2 rodzaje: Piliocolobus i Procolobus.

Jak wspomnieliśmy wyżej, wszystkie gerezy dzieli się na 3 rodzaje:

• gerezy czarno-białe;
• gerezy rude;
• gerezy oliwkowe, reprezentowane tylko przez 1 gatunek.

Łącznie opisano ponad 20 gatunków, choć naukowcy wciąż dyskutują nad klasyfikacją niektórych małp. W pierwszym rodzaju wyróżnia się 5 lub 6 gatunków, w ostatnim tylko 1 – gerezę oliwkową – a do tego dochodzi około 20 gatunków gerez rudych.

Futro gerezy oliwkowej ma barwę zielonooliwkową lub brązową. Większość tak zwanych gerez czarno-białych rzeczywiście odpowiada tej nazwie, choć tylko 2 lub 3 gatunki mają białe płaszcze i ogony. Pozostałe noszą jedynie białe znaczenia na różnych częściach ciała, często wokół pyska i na końcu ogona. Jedynie gereza czarna (Colobus satanas) nie ma na ciele żadnych białych znaków: pozostaje całkowicie czarna, z futrem nieco jaśniejszym wokół pyska.

Gatunki gerez rudych mogą być trójbarwne: oprócz czerni i bieli ich futro przybiera różne odcienie brązu, pomarańczu lub rudości, często także szarości. Na przykład gereza ruda z Zanzibaru (Piliocolobus kirkii) ma czerwony lub rudawy grzbiet. Jej nazwa upamiętnia szkockiego przyrodnika Johna Kirka, który badał zwierzęta i rośliny Afryki Wschodniej, w tym wyspy Unguja (Zanzibar).

Gereza ruda z Zanzibaru zamieszkuje jedyny zachowany las na Zanzibarze. Obecnie jej populacja liczy mniej niż 6000 osobników, a gatunek klasyfikowany jest jako zagrożony wyginięciem. Próbowano przenieść część osobników na sąsiednią wyspę Pemba, ale populacja nie mogła wzrosnąć z powodu konfliktów z ludźmi. Przesądni rolnicy zabijali te zwierzęta, wierząc, że przynoszą pecha.

Ogólnie liczba gerez zabijanych przez ludzi spadła w porównaniu z XIX i XX wiekiem, ale utrata siedlisk pozostaje poważnym zagrożeniem. Ludzie intensywnie wycinają lasy, czyli najważniejsze i najlepiej znane schronienie tych małp.

Kto poluje na gerezy?

Kto zagraża im poza głównym wrogiem, człowiekiem? Na wolności na gerezy polują drapieżniki, takie jak lamparty, szympansy i duże ptaki. Zauważono na przykład, że gereza abisyńska często pada ofiarą orłów koroniastych i orłów Verreaux.

Gdy czarno-białe gerezy układają się na noc na gałęziach w środkowych i górnych partiach lasu, śpią dość czujnie, nie pozwalając drapieżnikom podejść zbyt blisko. W jasne, księżycowe noce mogą spać głębiej, ale w ciemności są bardziej napięte i w razie zagrożenia alarmują pozostałych członków grupy.

Gerezy łatwo rozpoznać po głosie – w lesie często wydają charakterystyczny ryk. Niesie się nad drzewami o poranku lub nocą nawet na 1,5 km. Samce zwykle używają go, aby wskazać członkom grupy swoje położenie, a także ostrzec inne grupy, by terytoria żerowania się nie nakładały. W razie niebezpieczeństwa gerezy wydają parskające dźwięki albo pisk, a jeśli samice i młode niepokoją się o jedno z najmłodszych zwierząt w grupie, rozlegają się ogłuszająco wysokie krzyki.

Gdy drapieżnik zaczyna atak, samiec alfa skacze i warczy, ściągając uwagę na siebie, a pozostałym członkom grupy daje czas na szybkie ukrycie się w bezpiecznym kierunku. W razie potrzeby gerezy potrafią jednym skokiem pokonać kilka metrów, przeskakując z gałęzi na gałąź.

Gdzie zobaczyć gerezy na wolności?

Gerezy mają rozległy zasięg występowania: żyją w tropikalnym pasie Afryki, od Senegalu na zachodzie po Etiopię na wschodzie, dalej na południe aż po Angolę i Zambię, obejmując również wybrane regiony Tanzanii.

Na przykład gerezy angolańskie spotyka się nie tylko w Angoli, lecz także w większości Demokratycznej Republiki Konga, w Rwandzie i Burundi, w niewielkich populacjach w Kenii i Zambii oraz w szerokim pasie Tanzanii.

Gerezy abisyńskie żyją w Nigerii i Kamerunie, w kilku krajach Afryki Środkowej, licznie w Etiopii i Kenii, a także w północnej Tanzanii.

Jeśli uznamy gerezę z Kilimandżaro za osobny gatunek, warto wspomnieć, że żyje wyłącznie na określonym obszarze północnej Tanzanii oraz w 2 niewielkich populacjach w Kenii. Jej główne siedlisko, jak sugeruje nazwa, znajduje się w pobliżu Kilimandżaro oraz w lasach sąsiedniego Mount Meru.

Wyróżniliśmy siedliska najpiękniejszych gerez, rozpoznawalnych po długim futrze i wyrazistym czarno-białym ubarwieniu. W Tanzanii można zobaczyć te gatunki podczas safari w Afryce Wschodniej, na przykład odwiedzając Park Narodowy Kilimandżaro i Park Narodowy Arusha.

Mamy też dobrą wiadomość dla miłośników zwierząt i safari: jeśli planujesz podróż do Serengeti i Ngorongoro, najpopularniejszych rezerwatów w Tanzanii, nie musisz koniecznie poświęcać czasu na mniej znane parki narodowe, aby zobaczyć czarno-białe gerezy. Żyją na drzewach w niektórych zielonych rejonach wokół miast Arusha i Moshi.

Jeśli zależy Ci na obserwacji gerez podczas safari z Altezza Travel, poinformuj naszych managerów. Po przylocie do Tanzanii zakwaterujemy Cię w hotelach, w których można obserwować te małpy po prostu w drodze z domku do restauracji.

Sami widzimy je za każdym razem, gdy zatrzymujemy się w hotelach w okolicy Usa River niedaleko Arushy, i niezmiennie podziwiamy urodę czarno-białych gerez skaczących między drzewami tuż nad naszymi głowami.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów