Pamięci Jane Goodall: kobiety, która zmieniła naukę i relację człowieka z naturą

Od redakcji: Od kilku lat Altezza Travel prowadzi blog poświęcony dzikiej przyrodzie Tanzanii, gatunkom zagrożonym i odpowiedzialnej turystyce. Kilka miesięcy temu zdecydowaliśmy się rozwinąć ten projekt w pełnoprawne medium. Gdy zespół redakcyjny rozmawiał o bohaterce pierwszego wywiadu, nie było wątpliwości. Jane Goodall należy do najważniejszych postaci światowego ruchu na rzecz ochrony środowiska. Niestety, te plany nie zdążyły się spełnić. 1 października 2025 roku ogłoszono, że wybitna etolożka, działaczka na rzecz ochrony przyrody i ekspertka od zachowań zwierząt zmarła w Los Angeles podczas tournée wykładowego po Stanach Zjednoczonych. Miała 91 lat.

Zanim w 1960 roku weszła do tanzańskiego lasu z notatnikiem w dłoni, powszechnie uważano, że zwierzęta nie mają emocji, a kobiety nie powinny zajmować miejsca w terenowych badaniach naukowych. Jane Goodall udowodniła coś przeciwnego. Jej trwające dekady obserwacje szympansów w Parku Narodowym Gombe Stream zatarły granicę między człowiekiem a światem zwierząt, a cała jej kariera przełamywała głęboko zakorzenione stereotypy. Ten materiał Altezza Travel opowiada o jej odkryciach, talencie do inspirowania innych i misji ochrony natury.

Od lasów Tanzanii po mównicę ONZ

Jane Goodall przeszła do historii jako kobieta, która zmieniła nie tylko sposób badania zwierząt, lecz także rozumienie miejsca człowieka w naturze. W 1960 roku, mając 26 lat, przyjechała do Tanzanii bez dyplomu uniwersyteckiego, z niewielkim bagażem i notatnikiem do zapisywania obserwacji szympansów. Dzięki jej pracy świat dowiedział się, że ludzie nie są jedynymi istotami zdolnymi do tworzenia i używania narzędzi, wyrażania emocji, troski o innych oraz posiadania odrębnych osobowości i temperamentów.

Wbrew akademickim konwenansom Jane Goodall nadawała szympansom imiona i opisywała ich życie tak, jakby mówiła o sąsiadach albo bliskich przyjaciołach. Początkowo wielu naukowców krytykowało takie podejście. Z czasem jednak jej odkrycia trafiły do podręczników akademickich, a metody obserwacji stały się podstawą projektów badawczych na całym świecie.

W 1965 roku uzyskała doktorat na Uniwersytecie Cambridge. Stopniowo jej praca wykroczyła poza prymatologię, obejmując ochronę przyrody i prawa zwierząt. Założyła Jane Goodall Institute i zainicjowała międzynarodowy ruch Roots & Shoots, który rozwinął się w globalną platformę edukacji ekologicznej dla uczniów i studentów.

Jej wkład w naukę i ochronę przyrody doceniono dziesiątkami wyróżnień – od Orderu Imperium Brytyjskiego po najwyższe nagrody międzynarodowe, w tym Tyler Prize, wyróżnienia UNESCO i wiele innych. Z czasem sama Goodall stała się symbolem. Pokazała, że nauka może być nie tylko zawodem, lecz także misją zdolną zmieniać świat.

Więcej o jej drodze przeczytasz w naszym artykule „Niezwykłe życie i praca Jane Goodall”.

Bohaterka planety i droga przyjaciółka

„Dziś straciliśmy prawdziwą bohaterkę planety, inspirację dla milionów i drogą przyjaciółkę. Jane Goodall poświęciła życie ochronie naszej planety i oddaniu głosu dzikim zwierzętom oraz ekosystemom, w których żyją. Jej przełomowe badania nad szympansami w Tanzanii odmieniły nasze rozumienie tego, jak żyją, tworzą więzi i myślą nasi najbliżsi krewni – przypominając, że jesteśmy głęboko połączeni nie tylko z szympansami i innymi wielkimi małpami człekokształtnymi, lecz z całym życiem” – napisał aktor Leonardo DiCaprio w swoich mediach społecznościowych.

Według niego Goodall przez dziesięciolecia, z „niestrudzoną energią”, budziła nadzieję, odpowiedzialność i wiarę, że każdy człowiek może zmieniać świat na lepsze.

Podobnie jak DiCaprio, pełniła funkcję Posłanniczki Pokoju ONZ. Oboje otwarcie angażowali się w walkę ze zmianą klimatu i ochronę przyrody. W maju 2024 roku ogłoszono, że będą producentami wykonawczymi filmu Howl, historii o bezpańskim psie i młodym wilku. 

Goodall wyjaśniała swój udział prosto: 

„Jeśli ludzie obejrzą Howl i zobaczą, że psy i wilki mogą żyć obok siebie, a wilki nie są strasznymi, okrutnymi stworzeniami, być może da im to nadzieję. Jeśli uwierzą, że można powstrzymać trofealne polowania na wilki, ich zabijanie i trucie, łatwiej będzie im dalej walczyć i wierzyć, że ta walka może przynieść coś dobrego”.

Jane Goodall od dawna wierzyła, że filmy „mogą zmienić sposób, w jaki ludzie postrzegają zwierzę, o którym wcześniej nic nie wiedzieli”. Jako przykład często przywoływała dokument Forest People: The Chimpanzees of Gombe, nakręcony w Tanzanii przez fotografa i jej pierwszego męża, Hugo van Lawicka.

„Po 2 latach spędzonych z szympansami kazano mi pojechać do Cambridge [University]. Nie studiowałam wcześniej, a powiedziano mi, że wszystko robiłam źle: że nie powinnam mówić o osobowościach, umysłach ani emocjach szympansów, nie powinnam nadawać im imion, tylko numery” – wspominała Goodall w wywiadzie.

„To mój pies nauczył mnie, że to wszystko nonsens, więc dalej mówiłam i pisałam o szympansach takimi, jakie były. Ale dopiero gdy ukazał się film Hugo i zaczął krążyć po świecie, nastawienie naukowców się zmieniło”.

Kluczową rolę w jej życiu odegrał antropolog i archeolog Louis Leakey, jeden z najwybitniejszych badaczy wczesnej ewolucji człowieka. Poznał Jane w Kenii w 1957 roku, a później powierzył jej prowadzenie terenowych badań nad szympansami w Tanzanii, wierząc, że świeże spojrzenie może przynieść przełomowe odkrycia. To również Leakey zaprosił fotografa Hugo van Lawicka, by dokumentował tę pracę.

Inspirować zmianę

Craig Packer, jeden z najważniejszych na świecie ekspertów w badaniach nad lwami, powiedział Altezza Travel, że bardzo wiele nauczył się bezpośrednio od Jane Goodall.

„Jane była niezwykle przenikliwą obserwatorką. Pewnego dnia w 1972 roku obserwowałem z nią stado pawianów w Gombe. Śledziłem je już wtedy od kilku miesięcy i znałem każdego osobnika. Ale Jane zwracała uwagę na rzeczy dziejące się między zwierzętami, których ja nigdy bym nie zauważył. Podniosła mój poziom rozumienia złożoności życia pawianów, na którym polegam od tamtej pory – niezależnie od tego, czy badam naczelne, lwy, czy po prostu obserwuję inne inteligentne gatunki, takie jak słonie. Jej praca wywarła podobny wpływ na całą dziedzinę badań nad zachowaniem zwierząt” – wspominał Packer.

„Jane Goodall jako pierwsza oswoiła grupę dzikich zwierząt ze swoją obecnością i przez lata podążała za nimi każdego dnia. Dzięki temu mogła obserwować i opisywać złożone zachowania oraz życie społeczne poszczególnych osobników w sposób, jakiego wcześniej nie stosowano”.

mówi Anne Pusey, jedna z jej najbliższych współpracowniczek. Przez wiele lat Pusey nadzorowała archiwum badań nad szympansami z Gombe, oparte na nim programy edukacyjne oraz konsultacje dotyczące bieżących prac terenowych.

„Jej odkrycia – że szympansy wytwarzają i używają narzędzi, mają zadziwiająco podobne do ludzkich gesty komunikacyjne, trwałe więzi rodzinne, złożone relacje społeczne i wyraźne osobowości – wstrząsnęły światem nauki i głęboko zmieniły poglądy na wyjątkowość człowieka” – powiedziała Pusey. 

Dodała, że dzięki tej pracy Jane Goodall zainspirowała innych badaczy do przyjęcia jej metod obserwacji i pomogła utorować drogę kobietom w nauce.

Świat akademicki lat 60. był niemal całkowicie męski – mówi prymatolożka Sofia Dolotovskaya. Początkowo Goodall traktowano z lekceważeniem, jak kogoś, kto „spadł z nieba, zamiast wspinać się po długiej drabinie kariery akademickiej”. 

„Ale Louis Leakey dobrze to obliczył. Dzięki temu mogła patrzeć na wiele pozornie oczywistych spraw bez uprzedzeń” – zauważa Dolotovskaya. „Nonkonformizm był kluczem do jej sukcesu. Goodall stała się jedną z pierwszych badaczek, które podchodziły do zwierząt nie przez sztywne teorie, lecz przez miłość, życzliwość i empatię”.

„Jane często opisywała olśnienie, którego doznała, gdy w 1986 roku uczestniczyła w konferencji o szympansach z okazji publikacji swojej znakomitej książki naukowej The Chimpanzees of Gombe i usłyszała o dramatycznym położeniu szympansów w innych częściach Afryki, spowodowanym niszczeniem siedlisk i handlem mięsem z buszu. Była też wstrząśnięta, gdy lecąc małym samolotem nad Gombe, zobaczyła ogołocone wzgórza otaczające park” – wspomina Anne Pusey.

Po tym doświadczeniu Jane Goodall zaczęła mówić, że czuje obowiązek wykorzystania swojej sławy i wpływu, by pomagać zwierzętom na całym świecie. Prowadziła kampanie na rzecz humanitarnego traktowania naczelnych w laboratoriach medycznych, wspierała azyle dla osieroconych zwierząt dotkniętych kłusownictwem i pomagała tworzyć partnerstwa ochrony przyrody z lokalnymi społecznościami – najpierw wokół Gombe, później także w innych regionach Afryki, w tym w Ugandzie i Kongu.

Ze wspomnień Craiga Packera:

Sofia Dolotovskaya nazywa Goodall „supergwiazdą ruchu ekologicznego”. Znają ją nawet ci, którzy nie interesują się ochroną przyrody ani prawami zwierząt: „Jane Goodall podchodziła do tego tematu z pozycji nadziei, nie winy. Nie mówiła: »Zobaczcie, jak źle jest«. Mówiła o tym, jak sprawić, żeby było lepiej”.

„Świat, którego nie będziemy się zbyt wstydzić zostawić naszym dzieciom”

Jane Goodall zmarła w Kalifornii 1 października. Następnego dnia miała przemówić do uczniów. Organizatorzy postanowili nie odwoływać spotkania i zamiast tego pokazali dzieciom wiadomość wideo, którą nagrała krótko przed wydarzeniem:

Były to jedne z ostatnich słów wypowiedzianych przez Jane Goodall.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów