Serwale. Piękne dzikie koty Afryki

W tym artykule przyglądamy się serwalom: ich wyglądowi, trybowi życia oraz temu, jak odróżnić je od innych kotowatych, na przykład geparda. Czy serwale nadają się na zwierzęta domowe? Gdzie żyją w naturalnym środowisku i jak można je zobaczyć? Odpowiedzi znajdziesz w artykule Altezza Travel.

Kim są serwale?

Serwal to dziki kot pochodzący z sawann i lasów Afryki. Osoby, które nie znają różnic między dzikimi kotowatymi, mogą pomylić go z gepardem, jaguarem, lampartem albo z południowoamerykańskimi kotami plamistymi z rodzaju Leopardus, takimi jak ocelot. Podobieństwo wynika z cętkowanego umaszczenia, częstego u wielu gatunków. Jeśli jednak szukać najbliższych krewnych serwala wśród dzikich kotów, najbliżej mu do afrykańskiego kota złocistego. Razem z karakalem serwal i kot złocisty należą do jednej linii ewolucyjnej – ich przodek był pierwszym kotem, który zasiedlił Afrykę.

W rzeczywistości serwala łatwo odróżnić od wszystkich innych kotów po uszach – są niezwykle duże i stoją jak 2 domki na krawędzi wzgórza. Serwal słynie też ze znakomitego słuchu: potrafi usłyszeć nawet gryzonie poruszające się pod ziemią. Gdy tylko drapieżnik wyczuje wibracje, ostrymi pazurami błyskawicznie rozkopuje grunt. Kilka sekund i zdobycz trafia w łapy serwala. Żadna mysz nie ukryje się pod ziemią, jeśli głodny serwal z ogromnymi uszami szuka kolacji.

Inną charakterystyczną cechą serwala są długie, silne nogi. W przeciwieństwie do geparda nie potrafi długo ścigać ofiary, ale na krótkim dystansie porusza się bardzo szybko. Te same nogi pozwalają mu sprawnie wspinać się na drzewa i łapać góralki drzewne albo wysoko wyskakiwać, by strącić lecącego ptaka. Przy wysokości 60 cm w kłębie serwal potrafi skoczyć na ponad 2 m w górę. Z niewielkiego rozpędu osiąga też 4 m długości skoku.

Te piękne zwierzęta można zobaczyć w Afryce, na południe od Sahary. Dawniej występowały także na północy kontynentu, ale wskutek polowań stały się tam gatunkiem zagrożonym. W Afryce Środkowej, a szczególnie Wschodniej, serwal jest jednak bardzo pospolity. Całe terytorium Tanzanii należy do jego zasięgu występowania.

Serwale można zobaczyć na wolności podczas każdego z programów safari Altezza Travel. Wszystkie obejmują wizyty w parkach narodowych, gdzie serwale żyją w naturalnym środowisku. Jeśli wybierasz się na safari, poproś przewodnika, aby wypatrywał tych zwierząt i – jeśli to możliwe – odwiedził miejsca ich występowania, gdzie szansa na spotkanie tych pięknych dzikich kotów jest szczególnie duża. Najlepiej wybrać koniec pór suchych, czyli luty i pierwszą połowę marca oraz wrzesień–październik, kiedy trawa nie jest jeszcze zbyt wysoka. Po deszczach roślinność staje się gęsta i trudno wypatrzyć serwala wśród wysokich źdźbeł.

Ciekawostki o serwalach

Serwale najchętniej osiedlają się na sawannach lub w rzadkich lasach, gdzie jest dużo wysokiej trawy – idealnej do polowania na gryzonie i ukrywania się przed wrogami. Zdarzały się jednak obserwacje tych kotów na dużych wysokościach, na przykład w trawach afroalpejskich łąk Kilimandżaro, na wysokości 3 800 m n.p.m.

Co ciekawe, między podgatunkami żyjącymi na równinach a serwalami z terenów leśnych widać różnice w umaszczeniu. Mieszkańcy sawanny są jaśniejsi i mają więcej cętek, natomiast koty żyjące wśród drzew wykształciły specjalny kamuflaż: ich sierść jest bardziej brązowa, a pasy dominują nad plamami.

Przy uważnej obserwacji na tylnej stronie uszu serwala widać 1 biały pasek, obramowany od góry i dołu czarnymi plamami. Ten wzór zwykle nazywa się „fałszywymi oczami”. Naukowcy spierają się o jego funkcję, ale są zgodni, że odgrywa ważną rolę w komunikacji. Logiczne wydaje się założenie, że dzięki „fałszywym oczom” koty zniechęcają drapieżniki do ataku od tyłu.

Choć serwale są znakomitymi łowcami, te smukłe dzikie koty nie są wolne od niebezpieczeństw. Polują na nie hieny, likaony, lamparty i wojowniki zbrojne. Zdarzały się również ataki lwów oraz krokodyli nilowych. Młode serwale mogą paść ofiarą węży, ptaków drapieżnych, rateli i mangust. Same najchętniej jedzą drobne gryzonie: szczury, myszy i ryjówki. W ich diecie pojawiają się także gady, ptaki i owady. Od czasu do czasu serwale polują na większą zdobycz, na przykład małe antylopy, takie jak dujkery, zające oraz duże ptaki, w tym flamingi. Ponieważ chętnie żyją w pobliżu wody, urozmaicają jadłospis żabami, a nawet rybami. Ciekawe jest też to, że lubią wodę – podobnie jak jaguary i tygrysy nie boją się zmoknąć. W odróżnieniu od większości innych kotowatych serwale potrafią po prostu bawić się w wodzie i czerpać z tego wyraźną przyjemność.

Te zwinne koty polują, przywierając nisko do ziemi i powoli poruszając się przez zarośla bambusa lub trawy. Gdy znajdą ofiarę, zaczynają podchodzić do niej powoli i bezszelestnie. Jak przystało na prawdziwe dzikie koty, serwale są bardzo cierpliwe: potrafią znieruchomieć nawet na 15 minut, aby nie spłoszyć zdobyczy. Kiedy znajdują się około 3 m od ofiary, wykonują gwałtowny skok, wykorzystując siłę tylnych nóg. Przednimi łapami uderzają zdobycz, ogłuszając ją albo zabijając – zwierzę wielkości szczura ma wtedy niewielkie szanse na przeżycie.

Serwale najchętniej polują nocą, pokonując jednorazowo do 4 km. Mogą być aktywne także za dnia, choć – jak wiele drapieżników w Afryce – najgorętsze godziny wolą spędzać w cieniu. Są bardzo skutecznymi łowcami: udaje im się schwytać zdobycz w 50–60% prób. Podczas obserwacji prowadzonych w Ngorongoro ustalono, że w ciągu 24 godzin jeden serwal zabija średnio 15–16 zwierząt.

Najbardziej rozpoznawalne cechy serwali to oczywiście długie nogi i uszy – najdłuższe w stosunku do ciała spośród wszystkich kotowatych. Długie nogi czynią je imponującymi skoczkami i dodają ich zachowaniu pewnej lekkości. Odnotowano serwale skaczące podczas polowania na 4 m w górę oraz strącające ptaka z wysokości 3 m. Koty te często wspinają się też na drzewa po prostu dla zabawy. Długie, szerokie uszy, które mogą niezależnie obracać się o 180 stopni, pomagają im skuteczniej polować i unikać innych drapieżników. Ich wyjątkowa sprawność łowiecka wyraźnie wpływa na liczebność gryzoni. Zabijając nawet 4 000 gryzoni rocznie na jednego osobnika, serwale regulują ich populację, dzięki czemu są pożytecznymi sąsiadami człowieka.

Gdzie żyją serwale?

Północną granicę zasięgu serwala wyznacza dziś Sahara. Gatunek ten nie występuje też w rejonie Kotliny Konga na zachodzie kontynentu ani w południowo-zachodniej Afryce. Dawniej serwale dobrze radziły sobie na północ od Sahary, obecnie jednak uznaje się je za wymarłe w Algierii. W Maroku ich obecność nie jest jednoznacznie potwierdzona – istnieją jedynie pojedyncze doniesienia o niewielkiej liczbie zwierząt. W Tunezji serwale wyginęły, ale niewielką populację wprowadzono do Parku Narodowego Feijda. Najsmutniejsza historia serwala wiąże się z Republiką Południowej Afryki. To właśnie tam Europejczycy po raz pierwszy zobaczyli i opisali serwala, lecz dziś podgatunek żyjący na tym obszarze zniknął całkowicie, wytępiony przez człowieka.

W Afryce Wschodniej, podobnie jak w pozostałej części zasięgu, serwal jest liczny. W Tanzanii naukowcy często obserwują go na przykład w kraterze Ngorongoro. To właśnie tam badacze analizowali skuteczność polowań serwali oraz ich okresy godowe – w Ngorongoro przypadają one na koniec pory suchej, czyli wrzesień–listopad. W tym czasie rodzą się młode serwale. Co ciekawe, rodzice czasem zakładają gniazda w norach opuszczonych przez jeżozwierze i mrówniki. Częściej jednak gniazdo powstaje bezpośrednio w trawie, dlatego podczas przejazdów samochodami terenowymi po parkach narodowych trzeba trzymać się zasad i nie zjeżdżać z wyznaczonej trasy, aby nie rozjechać nowo narodzonych kociąt.

Serwale żyją także w innych parkach narodowych Tanzanii, takich jak Serengeti, Jezioro Manyara i kolejne obszary chronione. Koty te wybierają płaskie trawiaste tereny położone w pobliżu mokradeł, jezior i rzek. To tam warto wypatrywać ich w pierwszej kolejności.

Czy serwale potrzebują ochrony?

Ściśle rzecz biorąc, gatunek ten nie wymaga obecnie szczególnych działań człowieka, aby uniknąć wyginięcia. Serwal widnieje w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako gatunek najmniejszej troski, a jego populacja jest stabilna. Na skraju wymarcia znajdują się jedynie bardzo małe i odizolowane populacje w Afryce Północnej.

Zagrożeniem dla gatunku może być osuszanie mokradeł i rozszerzanie pastwisk. Oba procesy prowadzą do spadku liczby gryzoni, które stanowią 80–97% diety serwala. Także tutaj nie obserwuje się jednak zmian krytycznych. Przeciwnie, istnieją nawet dowody na ponowne zasiedlanie obszarów, z których serwale wcześniej zniknęły.

W niektórych krajach Afryki ludzie wciąż polują na serwale, choć nie na dużą skalę. Na lokalnych rynkach koty te ceni się ze względu na piękną skórę przypominającą umaszczenie lamparta. Niektóre części ich ciała, na przykład zęby i pazury, bywają używane w celach rytualnych oraz w tak zwanej medycynie tradycyjnej. Dotyczy to części krajów Afryki Zachodniej i nie jest zjawiskiem obejmującym cały kontynent.

Znacznie większy niepokój budzi trzymanie serwali w ludzkich domach. To piękne, smukłe koty, zaskakująco lojalne wobec osób, do których się przyzwyczają. Jednocześnie zachowują cechy dzikich zwierząt i stają się trudnymi pupilami, co prowadzi do wielu problemów zarówno dla domowników, jak i dla samego serwala.

Czy serwale nadają się na zwierzęta domowe? Jakie są alternatywy?

Małe kocięta serwala są niezwykle urocze. Są żywiołowe, ciekawskie i czułe. Właśnie dlatego wiele osób chce mieć serwale jako zwierzęta domowe i trzymać je w domu.

Na wolności serwale żyją średnio około 10 lat, natomiast w niewoli ich długość życia zwykle wzrasta nawet do 20 lat. Zazwyczaj dzieje się tak jednak wtedy, gdy zwierzęta pozostają pod profesjonalną opieką i żyją w odpowiednich warunkach. W zwykłym domu serwal jest narażony na choroby wynikające z kontaktu z innymi gatunkami zwierząt oraz z życia w środowisku bardzo dalekim od naturalnego. Częstym problemem jest też to, że właściciele nie są w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb weterynaryjnych i żywieniowych dzikiego kota.

Co ciekawe, to właśnie serwal przyczynił się do powstania hybrydowej rasy, która stała się najbardziej pożądaną i najdroższą spośród wszystkich ras kotów domowych. Mowa o rasie Savannah. Pierwsze kocięta urodziły się w 1986 roku ze skrzyżowania samca serwala i samicy kota domowego. Rasę rozwijano starannie przez wiele lat, a w 2001 roku została oficjalnie uznana.

Koty Savannah uchodzą za spokojne, podatne na szkolenie, łatwo adaptujące się i bardzo lojalne. Dobrze dogadują się z innymi zwierzętami domowymi, a lojalnością wobec właścicieli potrafią nawet dorównać psom. Wielu z nas zgodziłoby się, że to rzadka cecha u kota domowego.

Jednocześnie koty Savannah potrzebują dużo przestrzeni, aby zaspokoić potrzebę ruchu i eksplorowania nowych miejsc. Nie da się trzymać ich bez przerwy w domu. Podobnie jak ich dzicy przodkowie bardzo lubią wodę i chętnie bawią się nią na różne sposoby. Dla niektórych właścicieli Savannah staje się to wręcz problemem – miska z wodą jest dla tych kotów fascynującą zabawką.

Dziś Savannah wciąż pozostaje najdroższą rasą kota domowego. Jeśli słyszałeś o rasie Ashera, przedstawianej jako najrzadsza i skrajnie droga, warto wiedzieć, że to wciąż ta sama Savannah, którą oszuści sprzedawali jako zupełnie nową, wyjątkową rasę. Koty domowe wyhodowane z udziałem serwali są dobrą alternatywą dla samych serwali, nierozsądnie trzymanych jako zwierzęta domowe.

Serwale: lepiej na wolności niż w niewoli

Próba trzymania serwala w domu to zły pomysł. Przede wszystkim szkodzi samemu zwierzęciu, które potrzebuje przestrzeni i warunków właściwych dla naturalnego środowiska. Bez nich serwal nie będzie czuł się dobrze i może chorować. Kupowanie dzikiego kota i ograniczanie go do ludzkiego domu jest nieetyczne. W wielu krajach, na przykład w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych – przynajmniej w większości prowincji i stanów – posiadanie serwala jest nielegalne. W innych regionach często trzeba uzyskać specjalne zezwolenie.

Odławianie serwali na wolności jest nielegalne, co oznacza, że każda transakcja kupna serwala bezpośrednio wspiera kłusownictwo. To niemal to samo, co kupowanie rogu nosorożca, ciosu słonia albo skóry lamparta. Oznacza to, że gdzieś w Afryce kłusownik zabił lub okaleczył piękne, wolne zwierzę, najpewniej zostawiając jego rodzinę albo stado bez ochrony i wsparcia. Oznacza też, że zrobi to ponownie, bo na czarnym rynku istnieje popyt na egzotyczne zwierzę albo część jego ciała. Tak właśnie kwitnie kłusownictwo w biedniejszych krajach: ludzie z pieniędzmi i dziwnymi zachciankami skłaniają potrzebujących do przestępstw, które krzywdzą zwierzęta.

Przymusowe i długotrwałe ograniczenie przestrzeni nieuchronnie prowadzi u dzikiego zwierzęcia do problemów behawioralnych, zwłaszcza u tak inteligentnego i aktywnego gatunku jak serwal. W ciągu jednej nocy serwal potrzebuje przejść i zbadać 2–4 km terenu, czego nie zapewni żaden mieszkaniec metropolii. Koty te bardzo trudno wyszkolić, dlatego będą zachowywać się tak jak na wolności: znaczyć terytorium oraz rozkopywać ziemię pazurami – a także wszystko, co ją przypomina, na przykład miękkie meble.

Ogromnym wyzwaniem jest również opieka nad zwierzęciem i zapewnienie mu specjalnej diety, niemal w 100% opartej na surowym mięsie. Czy każdy byłby gotów codziennie zdobywać dla swojego pupila 15 świeżych tuszek szczurów? Do prawidłowego trawienia serwal potrzebuje całych gryzoni, razem z sierścią i wszystkimi częściami ciała. Nie można też zapominać o instynkcie łowieckim dzikiego kota – właściciele, ich goście i sąsiedzi mogą mieć z nim poważne problemy.

Próby zamieniania egzotycznych dzikich zwierząt w domowych pupili rzadko kończą się dobrze. Częściej prowadzą do wypadków, interwencji władz i policji albo do wyrzucenia na ulicę zwierzęcia, którym rozczarował się nieodpowiedzialny właściciel. Kot jest wtedy przerażony, zagubiony, cierpi z powodu ataków psów i innych zwierząt, a często umiera z głodu, niezdolny do samodzielnego życia poza znanym sobie środowiskiem. Dziki kot doskonalił umiejętności przetrwania i instynkty na afrykańskich sawannach, w lasach i na mokradłach. Środowisko miejskie jest więc dla serwala obce i bardzo niebezpieczne.

Serwal zdecydowanie nie jest gatunkiem odpowiednim do życia w niewoli. Znacznie lepiej obserwować go na wolności. Jeśli chcesz zobaczyć te smukłe koty o długich nogach i wielkich, talerzowatych uszach, przyjedź do Afryki, wyrusz na safari i obserwuj je na sawannie. W ten sposób zachowasz wspomnienia na lata, nie ingerując w ich życie.

Sprzeciwiamy się każdej formie krzywdzenia zwierząt. Etyczna turystyka polega na przebywaniu blisko siedlisk dzikiej przyrody w specjalnie przygotowanych miejscach, obserwowaniu zwierząt i ich życia zgodnie z zasadami parków narodowych, słuchaniu opowieści i faktów przekazywanych przez przewodnika oraz robieniu znakomitych zdjęć, które zostaną z Tobą na długo. Wybierz jedną z wypraw safari Altezza Travel, na przykład duże 7-dniowe safari w Tarangire, Ngorongoro i Serengeti, i zobacz niezwykłe serwale na wolności – w ich własnym domu.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów