Pieśń z koron drzew: w świecie góralków drzewnych

Góralki drzewne, podobnie jak ich naziemni krewni, wyglądają jak stworzenia wyjęte z dziecięcej wyobraźni albo baśni. Są spokrewnione ze słoniami, choć przypominają gryzonie; po koronach drzew poruszają się zwinnie niczym małpy, a nocą śpiewają z siłą godną słowika. Przyglądamy się najnowszym odkryciom nauki dotyczącym tych niezwykłych zwierząt.

Zagadka natury: kim są góralki?

Na pierwszy rzut oka góralki przypominają susły, przerośnięte świnki morskie albo niewielkie bobry – mają więc wygląd typowy dla gryzoni. Przez długi czas góralki drzewne pozostawały niemal poza zasięgiem badań naukowych. Te zwierzęta, występujące w Afryce i na Bliskim Wschodzie, opisano w drugiej połowie XVIII wieku. Ponieważ jednak początkowo uznano je jedynie za gryzonie, często trafiały zaledwie do przypisów historii naturalnej.

Około 100 lat później naukowcy postanowili przyjrzeć się góralkom uważniej, lecz znów popełnili błąd: zaliczyli je do nieparzystokopytnych, czyli grupy obejmującej m.in. zebry, nosorożce i tapiry. Zoologów zmyliły 3-komorowy żołądek góralków, ich masywne pazury oraz charakterystyczne, powtarzalne ruchy żucia.

Dopiero rozwój genetyki pozwolił dokładnie ustalić pochodzenie góralków. Odkrycie okazało się naprawdę zaskakujące: najbliższymi krewnymi tych ważących najwyżej 4 kg zwierząt są słonie, a także diugonie i manaty.

Od paleocenu do dziś: jak ewoluowały góralki?

Około 65 mln lat temu góralki, trąbowce, takie jak słonie, oraz brzegowce, takie jak manaty, miały wspólnego przodka – nazwijmy go „protogóralkiem”. Prowadził wodny, a później półwodny tryb życia. Z czasem część tej populacji wyszła na ląd, podczas gdy inne osobniki pozostały w wodzie i ostatecznie dały początek współczesnym manatom. Protogóralki, które zajęły wybrzeża, napotkały niewielką konkurencję, ponieważ dinozaury były już wówczas niemal wymarłe. Dzięki temu pod koniec eocenu, około 40 mln lat temu, te dawne zwierzęta mogły swobodnie rozprzestrzenić się po Afryce.

Wraz z rozszerzaniem zasięgu zmieniał się także ich wygląd: protogóralki przystosowywały się do nowych środowisk, populacje rozdzielały się, a każda linia podążała własną ścieżką ewolucyjną. Ten wspólny przodek dał początek ogromnej różnorodności form – od zwierząt wielkości słonia po stworzenia rozmiarów gryzonia.

Były głównymi roślinożercami Afryki, dopóki stopniowo nie wyparły ich wołowate: antylopy, woły i bawoły. Pod koniec pliocenu, około 2 mln lat temu, każda gałąź wywodząca się od wspólnego przodka zajęła już własną niszę i uzyskała wyraźne cechy, zachowane do dziś – również u góralków.

Współczesne góralki żyją w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Te niewielkie zwierzęta, pokryte gęstym futrem i mniej więcej wielkości dużego kota, ważą od 1,5 do 5 kg. Dzieli się je na 3 rodzaje: góralki zaroślowe, skalne i drzewne. Niezależnie od miejsca życia mają w budowie ciała ciekawą cechę, dzięki której zwinnie wspinają się po drzewach i urwiskach.

Podeszwy ich stóp są nagie i pokryte wyjątkowym naskórkiem, przypominającym grubą gumę. Gruczoły potowe znajdujące się na tych poduszeczkach stale nawilżają skórę, a wyspecjalizowane mięśnie potrafią ją napinać, tworząc efekt przyssawki. Dzięki temu góralki szybko i zwinnie poruszają się po niemal każdej powierzchni, nawet po pionowych skałach, i bez wysiłku schodzą głową w dół.

Co łączy góralki drzewne ze słoniami?

Poszukiwanie pochodzenia góralków zajęło naukowcom znacznie ponad 100 lat. Co ostatecznie naprowadziło ich na właściwy trop? Przede wszystkim budowa stóp: na przednich kończynach góralki mają 4 palce z płaskimi paznokciami, przypominającymi małe kopytka. Na tylnych kończynach znajdują się 3 palce, z których 1 ma zakrzywiony paznokieć ułatwiający pielęgnację futra. Właśnie te kopytkowate paznokcie stały się kluczową cechą morfologiczną i przełomem w genetycznym „śledztwie”: podobne występują u słoni oraz na brzegach płetw manatów.

Pielęgnacja futra nie jest przy tym kaprysem, lecz warunkiem przetrwania góralków. Ze względu na środowisko życia muszą znosić stałe wahania temperatury. W ciągu doby temperatura ich ciała może wzrosnąć lub spaść o 12–15°C. Aby futro radziło sobie z takimi zmianami, zwierzęta starannie o nie dbają, stale napowietrzając przestrzeń między włosami. Dlatego góralki poświęcają pielęgnacji kilka godzin dziennie.

Kolejną wskazówką były ciosy. U słoni są duże i wyraźnie widoczne, u góralków mniejsze, lecz podobnie jak u słoni powstają z siekaczy. U większości innych zwierząt ciosy tworzą się natomiast z kłów, jak u morsów czy dzików.

Lista podobieństw do większych krewnych na tym się nie kończy. Góralki, tak jak słonie, mają gruczoły mlekowe umieszczone pod pachami i w pachwinach, a u samców jądra są ukryte w jamie brzusznej, w pobliżu nerek.

Co wyróżnia góralki drzewne?

Góralki drzewne, w przeciwieństwie do swoich zaroślowych i skalnych krewnych, są zwierzętami nocnymi. Właśnie dlatego przez długi czas wymykały się badaczom. W rezultacie wciąż poznano je słabiej niż inne gatunki góralków. Obecnie naukowcy wyróżniają 4 gatunki góralków drzewnych:

• południowy góralek drzewny żyje we wschodniej i południowej Afryce, w subtropikalnych lub tropikalnych lasach suchych, wilgotnych, nizinnych i górskich, a także na sawannach oraz terenach skalistych;
• wschodni góralek drzewny, endemit Tanzanii i Kenii, zamieszkuje głównie podnóża oraz lasy górskie Kilimandżaro, Meru i Udzungwa;
• beniński góralek drzewny występuje w Afryce Zachodniej, w regionie między rzekami Niger i Volta;
• zachodni góralek drzewny spotykany jest w subtropikalnych lub tropikalnych wilgotnych lasach nizinnych, na sawannach i terenach skalistych Afryki Zachodniej oraz Środkowej.

Futro góralków drzewnych jest dłuższe i nieco bardziej jedwabiste niż u innych gatunków. Odcień ich miękkiej, gęstej sierści zależy od środowiska: może być od jasnoszarego po jasny lub ciemny brąz. Zmienna kolorystyka działa jak ewolucyjny kamuflaż. W wilgotnych regionach bogatych w zieloną roślinność góralki są ciemniejsze, natomiast w strefach suchych ich umaszczenie staje się jaśniejsze.

Pod względem diety góralki drzewne przypominają swoich krewnych: najchętniej jedzą liście, owoce, gałęzie i korę, często wspinając się po nie aż do najwyższych partii leśnego sklepienia.

Góralki drzewne wydają też całą gamę dźwięków, które trudno opisać: jednocześnie śpiewają, naśladują trele słowików, szczekają, krzyczą, piszczą, klikają, gwiżdżą i warczą, a natężenie tego hałasu łatwo przekracza 100 dB. Pieśni mogą nieznacznie różnić się między gatunkami i stanowią jedno z kryteriów pomagających badaczom klasyfikować poszczególne gatunki oraz podgatunki góralków drzewnych. Naukowcy odkryli nowy typ zawołania góralków drzewnych, który nazwali „strangled thwack” – „zduszonym trzaskiem” – i może on doprowadzić do opisania nowego gatunku.

Wokalizacje góralków drzewnych można porównać do ptasich pieśni, zawołań wielorybów i ultradźwiękowej komunikacji nietoperzy. Tak szeroki repertuar dźwięków jest niezbędny w codziennych kontaktach w grupie, przy ostrzeganiu przed niebezpieczeństwem oraz w okresie godowym, gdy szczególnie ważne staje się przyciągnięcie uwagi samicy.

Góralki z różnych regionów potrafią się porozumieć, podobnie jak ludzie mówiący różnymi dialektami, choć wymaga to pewnego czasu.

Co ciekawe, te donośne dźwięki wydają głównie samce. Samice również potrafią się odzywać, ale znacznie ciszej i łagodniej, ponieważ nie mają worków powietrznych ani powiększonej krtani.

Podczas wyprawy na Kilimandżaro trasą Lemosho podróżnym mogą towarzyszyć charakterystyczne zawołania góralków drzewnych. Noc w pierwszym obozie, pośród lasu, zapada w pamięć właśnie dzięki hipnotycznym pieśniom tych zwierząt.

Gatunki narażone na wyginięcie

Góralki drzewne wciąż są stosunkowo słabo poznane, ale naukowcy już dziś poważnie martwią się o ich przyszłość. W 2015 roku wschodni góralek drzewny został sklasyfikowany przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek bliski zagrożenia. Za główne czynniki ryzyka uznaje się naturalnych drapieżników, takich jak lamparty, orły i pytony afrykańskie, a także kurczenie się siedlisk.

Do spadku liczebności góralków drzewnych przyczynia się również ingerencja człowieka. Niektórzy próbują oswajać te urocze zwierzęta i trzymać je w domach.

W niewoli góralki drzewne radzą sobie jednak gorzej niż inni przedstawiciele ich rzędu. W przeciwieństwie do góralków skalnych i zaroślowych, żyjących w grupach i potrzebujących kontaktów społecznych, góralki drzewne są samotnikami. Najlepiej czują się wyłącznie w towarzystwie własnej rodziny, z którą spędzają niemal cały czas w dziuplach lub norach. To płochliwe, ostrożne zwierzęta i – jak każdego dzikiego gatunku – nie należy zabierać ich z naturalnego środowiska, nawet jeśli wydają się łatwe do oswojenia.

Najlepiej spotykać te niezwykłe stworzenia na ich własnym terytorium i wtedy, gdy same na to pozwolą. Ze względu na nocny tryb życia zobaczenie góralków drzewnych nie jest łatwe, ale safari po zachodzie słońca i próba usłyszenia ich nieporównywalnego śpiewu dają prawdziwie odkrywczą perspektywę. Podczas podróży przez parki narodowe Tanzanii z Altezza Travel można spotkać także inne, bardziej aktywne góralki – skalne i zaroślowe. Są dość ciekawskie; jeśli podejdziesz ostrożnie i dasz im czas, by przywykły do obecności człowieka, mogą nawet okazać zainteresowanie.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów