Kto nazwał Afrykę – i jaka jest pierwotna nazwa Afryki?

Współczesna nazwa Afryka wywodzi się od nazwy rzymskiej prowincji położonej na terenie dzisiejszej północnej Tunezji. Później zaczęto jej używać wobec wszystkich ziem między Morzem Śródziemnym a Saharą. W epoce europejskich wypraw odkrywczych, gdy na mapach coraz wyraźniej rysowano kontury kontynentu, nazwa objęła cały ten ląd.

Afryka została więc nazwana „Afryką” przez europejskich kartografów z XV–XVII wieku, zgodnie z tradycją rzymską. Po łacinie słowo to pierwotnie oznaczało „ziemię Afri”. Afri byli starożytnym plemieniem, prawdopodobnie przodkami współczesnych ludów berberyjskich, mieszkającym w pobliżu Kartaginy.

Inną starożytną nazwą Afryki była Libia – terminu tego używali Grecy, a później przejęli go arabscy kartografowie. Dziś część Afrykanów popiera teorię, że przed epoką kolonialną cały kontynent znano jako Alkebulan, czyli nazwę mającą pochodzić z rdzennych języków afrykańskich. Teoria ta nie wytrzymuje jednak analizy historycznej ani językoznawczej.

Przyjrzyjmy się bliżej, jak Afryka stała się „Afryką” i co naprawdę oznacza słowo „Afri”.

Afri. Co oznacza rdzeń słowa „Afryka”

Wielu podróżnych odwiedzających Tunezję jedzie do ruin starożytnego fenickiego miasta Kartagina. 2,5 tysiąca lat temu było to potężne miasto, którego flota kontrolowała handel na Morzu Śródziemnym – od Atlantyku po Sycylię. Wokół Kartaginy rozciągały się żyzne ziemie, gdzie miejscowa ludność uprawiała jęczmień, pszenicę, oliwki, figi, winorośl i inne rośliny. Region ten zamieszkiwał lud Afri.

Istnieje też wiele innych teorii na temat pochodzenia słowa Afri. Oto najczęściej przywoływane:

Po wojnach punickich, w 146 r. p.n.e., Rzymianie pokonali Kartaginę i sprzymierzonych z nią Afri, zdobyli miasto i je zniszczyli. Żyzne ziemie stały się „spichlerzem Rzymu”, a zwycięzcy utworzyli nową zamorską prowincję zarządzaną przez prokonsulów. Nazwali ją Africa (Africa Proconsularis), czyli ziemią Afri. Nazwa odnosiła się więc tylko do ograniczonego regionu i nie można powiedzieć, że to Rzymianie nazwali Afrykę jako kontynent.

Co stało się z ludem Afri? Z czasem został zmuszony do przesunięcia się na południe, w stronę Sahary. Jego współczesnymi potomkami są prawdopodobnie Tuaregowie z podgrupy znanej jako Uraghen, Ouraghen lub Auraghen.

Jak rzymska prowincja Africa stała się kontynentem Afryka

Rzym kontynuował podboje na południe od Morza Śródziemnego i wkrótce obok Africa Proconsularis pojawiła się kolejna prowincja – Africa Nova, czyli Nowa Afryka. Rzymianie łączyli te prowincje, dodawali nowe ziemie, czasem tracili je na rzecz WandalówWandalowie byli germańską konfederacją plemienną, która walczyła z Rzymem. Podbili część rzymskiej Afryki Północnej i utworzyli królestwo ze stolicą w Kartaginie. Istniało około 100 lat, zanim zostało zniszczone przez Bizantyńczyków., a później odzyskiwali z pomocą Bizancjum. Przez cały ten okres głównym miastem pozostawała Kartagina, odbudowana przez Rzymian.

Pod koniec VI wieku nazwa Afryka odnosiła się do rozległego regionu obejmującego znaczną część dzisiejszej Tunezji, północno-wschodnią Algierię i zachodnią Libię. Po zwycięstwie Bizancjum nad Wandalami ziemie te stały się Bizantyjskim Egzarchatem Afryki. 100 lat później z Egiptu wkroczyła armia arabska. Kartagina została zniszczona, a egzarchat przekształcił się w arabską prowincję Ifrikijja. Nazwa ta pozostała powszechna w świecie arabskim jako określenie ziem położonych na zachód od Egiptu.

Nadeszła epoka wielkich odkryć geograficznych, a na mapach zaczęły pojawiać się nowe lądy. W czasach żeglugi oceanicznej świat nie wydawał się już Europejczykom tak mały.

Portugalczycy jako pierwsi dostrzegli skalę Afryki, ponieważ częściej żeglowali wzdłuż jej zachodnich i południowych wybrzeży. Europa trwała w renesansie, a artyści fascynowali się antykiem. W geografii i kartografii Ptolemeusz nadal uchodził za wielki autorytet. W rezultacie łacińskie słowo Africa trafiło na nowe mapy – tym razem jako nazwa całego kontynentu. W 17. wieku stała się standardem.

Pierwotne nazwy Afryki. Co istniało przed „Afryką”?

Ściśle rzecz biorąc, zanim nazwa Afryka objęła cały kontynent, nie istniała jedna „pierwotna” nazwa. Pierwsi europejscy żeglarze słabo znali Afrykę i nie postrzegali jej jako kontynentu w dzisiejszym znaczeniu, a rdzenne ludy nie odbywały dalekich podróży lądowych ani nie tworzyły map. Możemy więc mówić jedynie o nazwach regionalnych, używanych wobec konkretnych, znanych obszarów, takich jak Libia, Etiopia, Sudan czy Gwinea. Wszystkie te nazwy przetrwały do dziś w nazwach współczesnych państw afrykańskich.

Innym popularnym określeniem używanym jako alternatywna nazwa Afryki jest Alkebulan, promowany w środowiskach afrocentrycznych. Przedstawia się go jako starożytną rdzenną nazwę kontynentu, rzekomo znaczącą „matka ludzkości” albo „ogród Edenu”. Istnieje wiele interpretacji i teorii, w tym sugestie arabskiego pochodzenia. Niektórzy nazywają Alkebulan „pierwotną nazwą Afryki”. Nie ma jednak spójnej teorii, a samo pojęcie pozostaje przedmiotem sporów.

Badacze nie traktują poważnie koncepcji jednej starożytnej, pierwotnej nazwy wspólnej dla wszystkich ludów Afryki. Kontynent nigdy nie miał jednego języka łączącego liczne narody, a nie znaleziono żadnego związku językowego między Alkebulan a jakimkolwiek znanym językiem. Rdzenne ludy nie posługiwały się pojęciem „kontynentu”, a dalekie wyprawy lądowe przez Afrykę byłyby w starożytności niemal niemożliwe.

Na koniec warto podkreślić, że nie ma nic umniejszającego w tym, iż kontynent nosi egzonimEgzonim to nazwa miejsca geograficznego lub ludu nadana przez kogoś z zewnątrz. Przeciwieństwem jest endonim, czyli lokalna nazwa pochodząca z języka danej społeczności.. Większość kontynentów, a także wiele krajów i ludów, została nazwana przez innych na długo przed ukształtowaniem się nowoczesnych tożsamości. Historia odzwierciedla momenty kolonialnych wpływów, ale dziś narody i społeczności Afryki określają siebie na własnych zasadach. A „Afryka” stała się nazwą nośną i silną, daleką od znaczenia, jakie niegdyś przypisywali jej starożytni Rzymianie.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów