10 najstarszych gór świata: szczyty z historiami starszymi niż pamięć

Jaka góra jest najbardziej rozpoznawalna na świecie? Wielu od razu pomyśli o Evereście, najwyższym szczycie Ziemi. A jednak Everest jest stosunkowo młody – niemal nowo narodzony w porównaniu z najstarszymi górami świata. Te dawne masywy, niektóre liczące miliardy lat, są nie tylko geologicznymi fenomenami. Niosą także ogromne znaczenie kulturowe i historyczne. Kształtowały ląd, wpływały na pogodę i głęboko odcisnęły się na życiu oraz tradycjach okolicznych społeczności. W tym artykule przyglądamy się 10 najstarszym górom na Ziemi, ich historii i trwałemu wpływowi na świat wokół nich.

Nazywanie Everestu „noworodkiem” nie jest złośliwością wobec branży turystycznej Nepalu, lecz po prostu faktem naukowym. Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku wyjaśnia, że wysokie pasma górskie, takie jak Himalaje, są zwykle młode. Niższe szczyty to najczęściej efekt tysięcy lat erozji powodowanej przez wiatr i deszcz. Można więc spokojnie założyć, że za kolejny miliard lat żaden z „Koron Ziemi” nie będzie już uznawany za najwyższy punkt swojego kontynentu.

Jak powstają góry?

Wyjaśnijmy to prosto – podobnie jak eksperci z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. Najwyższe pasma górskie świata powstają w wyniku tektoniki płyt, czyli zderzania się dużych fragmentów skorupy ziemskiej. Taka kolizja wypycha warstwy skalne ku górze, trochę jak maska samochodu zgniatana podczas wypadku, i tworzy pasmo górskie. Właśnie w ten sposób powstały Himalaje. Zanim wyniosły się tak dramatycznie, były dnem dawnego oceanu.

Góry mogą powstawać także w wyniku aktywności wulkanicznej. Podczas erupcji lawa wypływa na powierzchnię i zastyga, stopniowo budując kolejne warstwy, aż tworzy się góra. Ten proces może prowadzić również do powstawania dawnych wysp wulkanicznych, gdzie aktywność wulkaniczna ukształtowała krajobraz w górzysty teren. Kilimandżaro, jeden z największych wygasłych wulkanów świata i najwyższy szczyt Afryki, jest znakomitym przykładem. Co ciekawe, to także najwyższa wolno stojąca góra na świecie, dlatego wejście na Kilimandżaro ma tak szczególny charakter. Do innych znanych gór wulkanicznych należą Hawaje i góra Fudżi w Japonii.

10 najstarszych pasm górskich świata

10. Góry Laurentyńskie

Położenie: Kanada

Najwyższy szczyt: Mount Raoul Blanchard, 1 165 m

Wiek: około 1 mld lat

Góry Laurentyńskie we wschodniej części Ameryki Północnej należą do Tarczy Kanadyjskiej, jednej z najstarszych formacji geologicznych na Ziemi. Te pradawne stoki istnieją od czasów Pangei, superkontynentu, który łączył niegdyś niemal wszystkie lądy, i uformowały się mniej więcej 1 mld lat temu. Mimo tak odległych początków pierwsze wiarygodne zapisy o ludziach żyjących w tym regionie pochodzą dopiero z 1535 roku.

Właśnie wtedy francuski odkrywca Jacques Cartier natrafił na kilka osad w dolinie między wioskami Stadacona i Hochelaga. Swoją wyprawę opisał w relacji opublikowanej we Francji w 1863 roku.

Gdy w 1608 roku dotarł tu francuski odkrywca Samuel de Champlain, w okolicy nie było już śladów ludu Laurentyńczyków. W XX i XXI wieku archeolodzy odkryli jednak kolejne osady i uznali, że społeczność ta została prawdopodobnie wyniszczona w konfliktach międzyplemiennych.

Dziś Góry Laurentyńskie są popularnym kierunkiem turystycznym. W 1931 roku uruchomiono tu pierwszy wyciąg narciarski w Ameryce Północnej, a pod koniec tej dekady stoki zapełniały się dziesiątkami tysięcy narciarzy. Najbardziej znanym miasteczkiem wśród tych dawnych szczytów jest Mont-Tremblant, odwiedzane przez cały rok. Zimą przyjeżdża się tu na narty, snowboard, psie zaprzęgi i skutery śnieżne. Latem region przyciąga wędrówkami, kajakami, trasami rowerowymi, a nawet polami golfowymi.

9. Góry Blue Ridge

Położenie: USA

Najwyższy szczyt: Mount Mitchell, 2 037 m

Wiek: około 1,2 mld lat

Góry Blue Ridge są niezwykle popularnym kierunkiem we wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Co roku przyciągają ponad 11 mln turystów gęstymi lasami, rzekami, jeziorami i kaskadami wodospadów. Szacowane na około 1,2 mld lat Blue Ridge stanowią ważną część tożsamości Appalachów.

Według United States Geological Survey Appalachy zaczęły powstawać około 470 mln lat temu, a ich istotny rozwój nastąpił około 270 mln lat temu, gdy zderzyły się 2 kontynenty. Położenie na południowo-wschodnim skraju Appalachów i cechy geologiczne regionu sprawiają, że pasmo to uznaje się za jedno z najstarszych na świecie.

Charakterystyczny niebieski odcień gór pochodzi od izoprenu, szczególnego węglowodoru uwalnianego przez rosnące tu dęby i osiki. Z oddali substancja ta tworzy błękitną mgiełkę, która spowija stoki.

8. Pasmo Stirling

Położenie: Australia

Najwyższy szczyt: Bluff Knoll, 1 100 m

Wiek: około 1,3 mld lat

Pasmo Stirling leży w strefie przybrzeżnej Australii Zachodniej i jest częścią parku narodowego o tej samej nazwie. Góry te powstały wskutek ruchu australijskiej płyty tektonicznej i są znane z poszarpanych szczytów oraz klifów.

Bluff Knoll od dawna ma szczególne znaczenie dla miejscowych ludów rdzennych, które nazywały go Pualaar Miial, czyli „wiele oczu”. Góra, często spowita mgłą, była omijana przez Aborygenów z okolicy, ponieważ wierzono, że mieszkają tam duchy zmarłych. Dziś Bluff Knoll jest popularnym celem wycieczek, a ze szczytu roztaczają się rozległe widoki na okoliczny krajobraz.

Na Bluff Knoll często pada śnieg, a gdy tylko Bureau of Meteorology zapowiada opady, turyści z całego południowego zachodu ruszają, by zobaczyć to zjawisko.

7. Góry St. Francois

Położenie: USA

Najwyższy szczyt: Taum Sauk Mountain, 540 m

Wiek: ponad 1,5 mld lat

Góry St. Francois są kolejnym przykładem pasma powstałego w wyniku procesów wulkanicznych. Turystów przyciągają surowe szczyty, krystalicznie czyste strumienie, gęste lasy i jaskinie. Dla przemysłu region słynie z bogatych złóż ołowiu, odpowiadających za około 90% produkcji tego metalu w Stanach Zjednoczonych.

Najwyższym szczytem pasma jest Taum Sauk Mountain. Ma zaledwie około 540 m wysokości, jednak geolodzy uważają, że był jedną z nielicznych gór, których nie przykryły dawne morza. Przez znaczną część paleozoiku szczyty Gór St. Francois były wyspami na płytkich wodach. Na niższych stokach wciąż można znaleźć skamieniałe koralowce i pozostałości dawnych raf. Dziś w regionie znajduje się 5 parków przyrodniczych. Według Missouri Department of Conservation żyją tu setki rzadkich gatunków roślin, ryb, ptaków i ssaków.

6. Black Hills

Położenie: USA

Najwyższy szczyt: Harney Peak, 2 208 m

Wiek: około 1,8 mld lat

Black Hills mają ogromne znaczenie historyczne, kulturowe i gospodarcze zarówno dla Stanów Zjednoczonych, jak i rdzennych ludów tego kraju. Położone w Dakocie Południowej, są najstarszym pasmem górskim Ameryki Północnej.

Plemiona rdzennych Amerykanów, które jako pierwsze osiedliły się w tym regionie, uważały te góry za święte. Nazwały je „Paha Sapa”, czyli „Czarne Wzgórza”, a pod koniec XVIII wieku zostały zmuszone do walki z armią USA w obronie ziem przodków.

Ta historia zaczyna się w 1874 roku, gdy ekspedycja pod dowództwem amerykańskiego oficera George’a Custera odkryła złoto w Black Hills. W tym czasie porozumienie między rdzennymi Amerykanami a rządem USA zastrzegało Black Hills dla ludów tubylczych, a białym osadnikom zakazywało wstępu na ten obszar. Po odkryciu Custera umowę zignorowano, a tysiące poszukiwaczy złota ruszyły ku świętym Black Hills, rozpoczynając niesławną gorączkę złota Black Hills.

Plemiona tubylcze zaczęły atakować wyprawy, chcąc powstrzymać napływ przybyszów. Sytuacja zaostrzyła się, gdy rząd USA, ignorując traktat, postanowił przesiedlić rdzennych Amerykanów do rezerwatów i przejąć góry, co doprowadziło do wojny o Black Hills.

W tym okresie w regionie powstało nowe miasto – Deadwood. Przetrwało do dziś i jest obecnie narodowym zabytkiem historycznym. Największa kopalnia złota, Homestake Mine, działała do 2002 roku, wydobywając ponad 1 200 ton złota.

Black Hills słyną także z Mount Rushmore, gdzie w skale wykuto twarze 4 amerykańskich prezydentów: George’a Washingtona, Thomasa Jeffersona, Theodore’a Roosevelta i Abrahama Lincolna. Tworzenie tej monumentalnej rzeźby trwało od 1927 do 1941 roku. Dziś memoriał przyciąga ponad 2 mln odwiedzających rocznie.

Ponadto w regionie znajdują się Park Narodowy Wind Cave i Jewel Cave National Monument, 2 najdłuższe systemy jaskiniowe świata, rozciągające się odpowiednio na około 240 i 290 km. Oba systemy przebiegają pod ziemią. Black Hills są również znane z największego na kontynencie cmentarzyska mamutów kolumbijskich. Szczątki odkryła ekipa budowlana w 1976 roku. Wykopaliska wciąż trwają, choć na miejscu działa już muzeum.

5. Tarcza Gujańska

Położenie: Ameryka Południowa

Najwyższy szczyt: Pico da Neblina, 3 015 m

Wiek: od 1,7 do 2,1 mld lat

Tarcza Gujańska rozciąga się od Wenezueli po Gujanę i Brazylię, obejmując znaczną część północnej Ameryki Południowej. To jedno z najstarszych pasm górskich zarówno w Ameryce Południowej, jak i na świecie; jego wiek sięga 2,1 mld lat. Region słynie z surowego terenu, gór stołowych i tropikalnych lasów deszczowych, w których żyją rzadkie rośliny i zwierzęta. Występuje tu około 300 gatunków ssaków, do 500 gatunków gadów i ponad 1 000 gatunków ptaków.

Inną ważną cechą Tarczy Gujańskiej są jedne z największych wodospadów świata, w tym Salto Ángel, Kaieteur Falls i Cuquenan Falls. Region obfituje także w surowce naturalne, takie jak złoto, diamenty, ruda żelaza i mangan, lecz gęste lasy sprawiły, że pozostają one w dużej mierze niewykorzystane.

Od stuleci Tarcza Gujańska jest domem różnych ludów tubylczych, których liczebność szacuje się na około 1,5 mln osób. Społeczności te są znane z niechęci do kontaktów ze światem zewnętrznym. Zajmują się przede wszystkim hodowlą, rolnictwem, polowaniami i rybołówstwem.

4. Magaliesberg

Położenie: Republika Południowej Afryki

Najwyższy szczyt: Nooitgedacht, 1 852 m

Wiek: około 2,3 mld lat

Słyszałeś o miejscu wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, znanym jako „Kolebka Ludzkości”? Właśnie tu jesteśmy. Pasmo Magaliesberg leży w północno-zachodniej prowincji Republiki Południowej Afryki. Obszar ten słynie z największej koncentracji skamieniałości hominidów, ze szczątkami liczącymi około 3,5 mln lat. Badania w regionie trwają, a UNESCO uznaje te znaleziska za dowód, że Afryka rzeczywiście jest „Kolebką Ludzkości”.

Magaliesberg od milionów lat było miejscem przemian kulturowych i społecznych. Niegdyś część dawnego płytkiego morza, góry te stały się później przestrzenią życia wczesnych homininów, pradawnych plemion, a następnie społeczności rolniczych. Dziś są naturalnym archiwum ewolucji człowieka, zachowując ślady wczesnego użycia ognia, sztuki naskalnej i kamiennych murów.

Magaliesberg słynie jednak nie tylko z ogromnego znaczenia historycznego. Obecnie jest obszarem przyrodniczym chronionym przez UNESCO, gdzie występuje ponad 300 gatunków rzadkich ptaków i niezliczone zwierzęta, w tym lamparty, hieny, pawiany, zebry i wiele innych.

3. Góry Waterberg

Położenie: Republika Południowej Afryki

Najwyższy szczyt: Geelhoutkop, 1 805 m

Wiek: około 2,8 mld lat

Góry Waterberg w prowincji Limpopo w Republice Południowej Afryki mają bogate znaczenie historyczne i kulturowe, porównywalne z Magaliesberg. Obszar ten przyniósł ważne odkrycia, w tym szczątki wczesnych ludzi oraz różne ślady ewolucji – od sztuki jaskiniowej po ruiny dawnych osad.

Obszar ten jest strefą chronioną, znaną z imponujących górskich krajobrazów, czerwonych klifów piaskowca i różnorodnej dzikiej przyrody. Od 2001 roku znajduje się pod ochroną UNESCO, co pomaga zachować jego cenne dziedzictwo przyrodnicze i historyczne.

2. Pasmo Hamersley

Położenie: Australia

Najwyższy szczyt: Mount Meharry, 1 253 m

Wiek: około 3,4 mld lat

Pasmo Hamersley w Australii Zachodniej ma bogatą historię sięgającą miliardów lat. Jego początki wiążą się z powstaniem dawnych skał krystalicznych, należących do najstarszych na planecie.

Zanim dotarli tu europejscy odkrywcy, góry zamieszkiwali miejscowi Aborygeni. W 1861 roku angielski podróżnik Francis Thomas Gregory odkrył pasmo i nazwał je na cześć Edwarda Hamersleya, sponsora swojej wyprawy. Hamersley został później jednym z pierwszych osadników kolonialnej Australii Zachodniej.

Dla szerokiej publiczności i środowiska naukowego pasmo Hamersley to rezerwat przyrody, największy park narodowy w kraju, znany z górskich krajobrazów, wodospadów, wąwozów oraz szczególnej flory i fauny rozwijającej się przez miliardy lat. Dla australijskich władz jest jednak także źródłem dochodu. Pasmo ma jeszcze jedną ważną cechę – gospodarczą, ale i środowiskowo trudną: zawiera ogromne złoża rudy żelaza. Wydobycie około 100 mln ton tej rudy rocznie stanowi istotną część gospodarki kraju.

Prace górnicze prowadzono również w pobliżu wąwozu Juukan Gorge, gdzie znaleziono ślady obecności człowieka sprzed 46 000 lat – wyjątkowo rzadkie odkrycie na kontynencie. W 2020 roku Rio Tinto zniszczyło wąwóz podczas rozbudowy kopalni, wywołując międzynarodowy skandal. Doprowadziło to do dochodzeń i szerokiej dyskusji o potrzebie zmian w australijskim prawie.

1. Góry Barberton Makhonjwa – najstarsze góry świata

Położenie: Republika Południowej Afryki i Eswatini

Najwyższy szczyt: 1 800 m

Wiek: około 3,6 mld lat

Jeśli kiedykolwiek rozwiążemy zagadkę powstania kontynentów i pojawienia się życia na Ziemi, prawdopodobnie stanie się to tutaj, w Afryce, w obrębie Gór Barberton Makhonjwa.

Według NASA pod wzgórzami i dolinami tego najstarszego pasma górskiego kryją się jedne z najdawniejszych i najlepiej zachowanych warstw skał wulkanicznych oraz osadowych, zawierające ślady najwcześniejszych form życia na Ziemi. Wiek niektórych formacji skalnych szacuje się na 3,2–3,6 mld lat. Z tego powodu Barberton bywa nazywane „Genezą Życia”.

W 2014 roku naukowcy poinformowali o znalezieniu w regionie Barberton śladów największego znanego zdarzenia impaktowego na Ziemi. Zaproponowali hipotezę, że katastrofa mogła nastąpić około 3,2 mld lat temu, mniej więcej 1 000 km od pasma górskiego. Rozmiar krateru, którego dotąd nie odnaleziono, oszacowano na 37–58 km.

W 2019 roku w regionie Barberton odkryto materię pozaziemską, której wiek oszacowano na 3,3 mld lat. Według naukowców odkrycie to wspiera teorię, że związki organiczne z kosmosu dotarły na Ziemię na meteorytach i stały się „cegiełkami” życia na naszej planecie.

Badania pradawnych skał najstarszego pasma górskiego świata trwają do dziś. Obszar jest chroniony przez UNESCO.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów