Obserwacja ptaków nad Jeziorem Manyara, w Tarangire i na Stepie Masajów

W północnej Tanzanii ciekawymi miejscami dla miłośników ptaków są między innymi Serengeti, Ngorongoro, Jezioro Natron, parki narodowe Arusha i Kilimandżaro, a także Park Narodowy Mkomazi, ukryty za pasmami gór Pare i Usambara.

Wśród parków narodowych północy szczególnie popularne są 2 miejsca: Jezioro Manyara i Tarangire. Ich nazwy znane są na świecie od czasów Ernesta Hemingwaya, który wraz z żoną dużo podróżował po koloniach brytyjskich, także po terenach dzisiejszej Tanzanii i Kenii. To tutaj, w Serengeti, nad brzegami Jeziora Manyara i w pobliżu dzisiejszego Parku Tarangire, pisarz zatrzymywał się na dłużej, polował, poznawał lokalną kulturę i napisał między innymi reportażową książkę „Zielone wzgórza Afryki” oraz opowiadanie „Śniegi Kilimandżaro”. Już w latach 30. XX wieku bogactwo przyrody i niezwykłe krajobrazy Afryki Wschodniej przyciągały ciekawych świata, wymagających podróżników.

Te 2 duże parki narodowe i ich okolice do dziś są ostoją wyjątkowo różnorodnej i licznej fauny. Żyje tu również wiele gatunków ptaków, których wypatrują obserwatorzy przyrody i wpisują je na swoje listy. W tym artykule opisujemy ptaki, które można zobaczyć podczas wyprawy ornitologicznej w Tanzanii: nad Jeziorem Manyara, w Tarangire i na Stepie Masajów.

Jezioro Manyara

Ten rozleglejszy obszar obejmuje Jezioro Manyara, cały park narodowy o tej samej nazwie, część jeziora leżącą poza jego granicami oraz rezerwat leśny Marang, wznoszący się ponad parkiem. Jezioro jest słone, choć nie tak bardzo jak Natron i Eyasi, ponieważ zasilają je rzeki słodkowodne. Jego maksymalna głębokość ledwie przekracza 3,5 m, a średnia, według pomiarów, wynosi mniej niż 1 m. Z wymienionymi jeziorami łączy Manyarę jeszcze jedna cecha: gromadzą się tu ogromne, liczące tysiące osobników stada flamingów. Wody jeziora mogą jednorazowo przyciągać ponad 2 mln ptaków wodnych, z których większość stanowią flamingi małe (Phoeniconaias minor).

Nad Jeziorem Manyara żyją także dławigady afrykańskie (Mycteria ibis), pelikany różowogrzbiete (Pelecanus rufescens), marabuty afrykańskie (Leptoptilos crumenifer), tradycyjnie gniazdujące w ich pobliżu, oraz czaple siwe (Ardea cinerea).

Na mulistych brzegach jeziora widzieliśmy migrantów z Eurazji: zimujące kropiatki (Porzana porzana) i świergotki rdzawogardłe (Anthus cervinus). Na wschód od jeziora, poza parkiem narodowym, występowały skupiska wikłaczy rdzawosternych (Histurgops ruficaudus), endemitów Tanzanii, które w porze deszczowej wybierają zalewane pastwiska. Zimowały tam również pustułeczki (Falco naumanni) oraz błotniaki stepowe (Circus macrourus). Na północ od jeziora odnotowano także czaplę malgaską, znaną również jako czapla madagaskarska (Ardeola idae) – gatunek zagrożony wyginięciem.

Jezioro Manyara jest siedliskiem płaskonosa (Spatula clypeata) z rodziny kaczkowatych, pelikanów różowych (Pelecanus onocrotalus), szczudłaków (Himantopus himantopus), szablodziobów zwyczajnych o charakterystycznie wygiętych ku górze dziobach (Recurvirostra avosetta), sieweczek azjatyckich (Charadrius asiaticus), brodźców pławnych (Tringa stagnatilis), rybitw krótkodziobych (Gelochelidon nilotica) oraz kilku innych gatunków spotykanych nad jeziorami Natron i Eyasi, a także na mokradłach doliny Yaeda.

W samym Parku Narodowym Jeziora Manyara znanych jest około 400 gatunków ptaków. Oprócz już wymienionych warto wskazać ptaki drapieżne, takie jak sęp palmowy (Gypohierax angolensis) i orzełek Ayresa (Hieraaetus ayresii). Łącznie w parku zaobserwowano około 50 gatunków ptaków drapieżnych.

Uwagę odwiedzających niezmiennie przyciągają barwni mieszkańcy parku: zimorodek szarogłowy (Halcyon leucocephala), dzioborożec srebrnolicy (Bycanistes brevis) i żuraw koroniasty (Balearica regulorum), rozpoznawalny po złotym czubie. Niestety ostatni z tych gatunków uznawany jest za zagrożony.

Osoby nastawione na obserwację jak największej liczby gatunków powinny pamiętać, że za szczególnie obiecujący obszar ornitologiczny uznaje się teren szerszy niż samo jezioro i niewielki park narodowy. Nie bez powodu utworzono tu Rezerwat Biosfery Jeziora Manyara, obejmujący park narodowy i przyległe tereny. Łącznie można liczyć w tej okolicy na około 600 gatunków ptaków. Na wschód od jeziora biegnie ponadto korytarz migracyjny dzikich zwierząt Kwa Kuchinja, którym wiele zwierząt przemieszcza się znad Jeziora Manyara do kotliny Engaruk na północy oraz do sąsiedniego Parku Narodowego Tarangire.

Park Narodowy Tarangire

Park znany jest przede wszystkim z dużej liczby słoni żyjących na rozległych terenach usianych potężnymi baobabami. Tarangire obejmuje wzgórza i nisko położone mokradła, typowe dla ziem Stepu Masajów rozciągających się dalej na wschód. Nazwa parku pochodzi od rzeki, która niesie swoje wody przez park ku północy i wpada do Jeziora Burungi już poza jego granicami. Samo jezioro również uznawane jest za ważną ostoję ptaków i bioróżnorodności.

W Tarangire żyje ponad 500 gatunków ptaków. Najbardziej charakterystyczne i najłatwiej przyciągające wzrok są oczywiście strusie afrykańskie (Struthio camelus) oraz dropie olbrzymie (Ardeotis kori). Pierwsze uznaje się za największe ptaki świata, zdolne zabić lwa lub człowieka jednym trafnym kopnięciem; drugie należą do najcięższych ptaków latających. Strusie mogą ważyć do 130 kg, a dropie do 20 kg. Dla obserwatorów ptaków ciekawym gatunkiem będzie świergotek kaffryjski (Anthus caffer), uznawany w Afryce Wschodniej za rzadki.

Warto wypatrywać tu również barwnego brodacza czerwonogłowego (Trachyphonus erythrocephalus). Ptaki te zajmują stare kopce mrówek i termitów, konkurując o schronienia z mangustami. Innym efektownym gatunkiem korzystającym z opuszczonych termitier jest kraska liliowopierśna (Coracias caudatus). Gniazduje także w martwych drzewach. Jej wielobarwne upierzenie przyciąga wzrok: liliowa pierś, niebieski brzuch, zielony kark, intensywnie błękitne linie dolnych partii skrzydeł, miękko brązowe pióra na wierzchu skrzydeł, rudawe policzki i jasny, niemal oszroniony pas na głowie. W sąsiedniej Kenii ptak ten uchodzi za nieoficjalny symbol kraju.

Występuje tu 8 gatunków zimorodków, w tym jeden z najmniejszych przedstawicieli rodziny, zimorodek malutki (Ispidina picta) o długości ciała zaledwie około 11 cm, oraz największy w Afryce rybaczek olbrzymi (Megaceryle maxima), osiągający 46 cm wysokości. Co ciekawe, przedstawiciele tego drugiego gatunku żyją przy brzegach rzek, a ich gniazda mają formę długich tuneli. Ptaki wygrzebują je dziobami i pazurami, aby złożyć jaja na samym końcu korytarza. Średnia długość takich nadrzecznych gniazd wynosi 2 m, a kiedyś znaleziono tunel o długości aż 8,5 m.

W Tarangire spotyka się także 9 gatunków dzioborożców. Ich nazwa nawiązuje do dużych narośli nad dziobami, przypominających krowie rogi. Są to ptaki płochliwe, ale bardzo hałaśliwe, wydające ostre, donośne okrzyki. Schwytany dzioborożec krzyczy gwałtownie i potrafi doprowadzić człowieka do granic wytrzymałości ogłuszającym hałasem. Wiadomo to z pierwszych prób ich oswajania. Nie warto próbować tego z tak niezwykłymi ptakami.

Największy ze wszystkich dzioborożców, dzioboróg kafryjski (Bucorvus leadbeateri), przelatuje nad parkiem narodowym i bez lęku poluje na jadowite węże, żółwie, mangusty oraz zające. To jedyny prawdziwy drapieżnik wśród wszystkich gatunków tej rodziny. W Tarangire występują także dzioborożec srebrnolicy (Bycanistes brevis), dzioborożec trąbiący (Bycanistes bucinator), toko siwy (Lophoceros nasutus), toko żółtodzioby (Tockus flavirostris), toko Decken'a (Tockus deckeni) i toko czerwonodzioby (Tockus erythrorhynchus). Ten ostatni gatunek stał się pierwowzorem słynnej postaci Zazu z filmu animowanego „Król Lew”.

Osobno warto wspomnieć toko tanzańskiego (Tockus ruahae), który – jak sugeruje nazwa – jest endemitem Tanzanii. Dzioborożce te chętnie przesiadują na drzewach sawanny, odpoczywając albo wypatrując gryzoni i owadów; zjadają też nasiona i owoce, ponieważ są wszystkożerne. Innymi tanzańskimi endemitami spotykanymi w Tarangire są szlarnik szerokoobrączkowy, znany również jako szlarnik kilimandżarski (Zosterops eurycricotus), oraz nierozłączka czarnogłowa (Agapornis personatus). Część ornitologów za endemiczne dla Tanzanii uznaje także nierozłączkę Fischera (Agapornis fischeri), błyszczaka popielatego (Lamprotornis unicolor) i wikłacza rdzawosternego (Histurgops ruficaudus).

Step Masajów

Na południe od parków narodowych Arusha i Kilimandżaro, dokładnie między parkami narodowymi Tarangire i Mkomazi, rozciąga się rozległa, półsucha kraina trawiasta. To płaskowyż ograniczony od wschodu i południowego wschodu pasmami gór Pare, Usambara, Nguru i Nguu. Na samym płaskowyżu miejscami wyrastają niskie, samotne góry i wzgórza. Roślinność jest tu skąpa z powodu braku rzek i innych stałych zbiorników wodnych, a w okresach suchych wody nie ma wcale. Zaobserwowano, że słonie, zwykle żyjące w sąsiednim Tarangire, chętnie odwiedzają te tereny w porze deszczowej. Tradycyjnie ziemie te były wykorzystywane przez Masajów jako pastwiska dla bydła. Step nosi nazwę Stepu Masajów i zajmuje około 3 000 000 ha.

Wyznaczenie tu obszaru ptasiego o wyraźnych granicach jest dość trudne, dlatego na mapie znajdziesz raczej płaski okrąg naniesiony orientacyjnie i dość umownie. Mimo to żyją tu interesujące ptaki, a sam teren wciąż czeka na rzetelniejsze rozpoznanie. Wspomnimy tylko kilka gatunków wartych uwagi, pamiętając, że dobre dane o Stepie Masajów są nadal ograniczone, a region wymaga dalszych badań.

Zaobserwowano tu setki kolonii lęgowych wikłacza czarnogłowego (Ploceus melanocephalus). Perlica sępia (Acryllium vulturinum), nazwana tak z powodu szyi i głowy przypominających sępie, dobrze radzi sobie na suchych obszarach stepu. Sikory akacjowe (Melaniparus thruppi), krępaczki karłowate (Batis perkeo), tymalie łuskowane (Argya aylmeri), kulczyki grubodziobe (Crithagra buchanani) i inne gatunki przystosowane do życia na ziemi pozbawionej wody dobrze odnajdują się w rozległej przestrzeni Stepu Masajów.

Skaliste wzgórza szczególnie odpowiadają cisticoli leniwej (Cisticola emini). Niektóre źródła łączą ten gatunek z innym i podają nazwę Cisticola aberrans. Po angielsku te 2 gatunki określane są jako Lazy Cisticola i Rock-loving Cisticola. W podnóżach Stepu Masajów w Tanzanii, gdzie zadrzewienia przeplatają się ze skalistym terenem, występuje właśnie drugi z nich.

Te wzgórza są również dobrym siedliskiem dla klifówek rdzawobrzuchych (Thamnolaea cinnamomeiventris), frankolinów Hildebrandta (Pternistis hildebrandti) i lelków plamistych (Caprimulgus tristigma). Wśród gatunków drapieżnych na Stepie Masajów żyją orły: orzeł sawannowy (Aquila rapax), wojownik zbrojny (Polemaetus bellicosus), orzeł czarny (Aquila verreauxii)) i orzełek afrykański (Aquila spilogaster). Oczywiście na rozległym płaskowyżu dobrze radzą sobie także inne ptaki drapieżne.

Wśród ptaków wędrownych często obserwowanych na tym obszarze są kraski zwyczajne (Coracias garrulus), słowiki szare (Luscinia luscinia)) i drozdówki białogardłe (Irania gutturalis). Przylatują tu z Eurazji. Z rodzimych ptaków afrykańskich zimę na stepie spędzają kukułki czubate (Clamator jacobinus) i myszołowy rdzawoskrzydłe (Butastur rufipennis) – jedyni przedstawiciele rodzaju Butastur, których zasięg ogranicza się do kontynentu afrykańskiego. Kukułki są ciekawe w obserwacji: jako pasożyty lęgowe składają jaja w gniazdach innych ptaków, działając parami. Samiec odciąga uwagę gospodarzy gniazda, a samica składa jedno jajo albo nawet kilka. Ich „ofiarami” często bywają tymalie z rodzaju Turdoides, prawdopodobnie dlatego, że barwa ich jaj przypomina jaja kukułek.

Ogólnie Step Masajów zamieszkują ptaki niewybredne, choć wśród nich nie brakuje gatunków barwnych i bardzo efektownych. Dobrym przykładem jest świergotek złoty (Tmetothylacus tenellus), który wybiera suche sawanny i zarośla obficie występujące na Stepie Masajów.

Spośród tanzańskich endemitów żyjących na tym obszarze można wymienić błyszczaka popielatego (Lamprotornis unicolor) i nierozłączkę czarnogłową (Agapornis personatus).

Jakie inne endemity można spotkać w Tanzanii i gdzie ich szukać? Które miejsca w tym wschodnioafrykańskim kraju uchodzą za najciekawsze dla ornitologów i obserwatorów ptaków? Zajrzyj do naszego artykułu, w którym odpowiadamy na te pytania: „Tanzania. 10 najlepszych miejsc do obserwacji ptaków”.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów