Obserwacja ptaków w Parku Narodowym Mkomazi oraz górach Pare i Usambara

Gdy myślimy o północy Tanzanii, jako pierwsze przychodzą na myśl Serengeti i Ngorongoro, słynne Kilimandżaro oraz nieco mniej popularne, ale równie zachwycające Park Narodowy Tarangire i Jezioro Manyara. Wszystkie te miejsca są bez wątpienia interesujące dla obserwatorów ptaków: w nich i w pobliskich obszarach można spotkać wiele setek gatunków. Północ kraju ma jednak znacznie więcej miejsc, które przyciągają do Tanzanii miłośników awifauny szukających mniej oczywistych tras ornitologicznych.

W północno-wschodniej Tanzanii, niedaleko granicy z Kenią, znajduje się kilka ważnych ostoi ptaków. Mimo coraz silniejszej presji człowieka wciąż wyróżniają się one dużą różnorodnością gatunkową. Często mówi się o tym, że górskie lasy pasm Usambara i Pare są intensywnie wycinane, a ich miejsce zajmują osady, plantacje i pola uprawne, a także sztucznie zakładane drzewostany przeznaczone później do wyrębu. Pomiędzy tymi pasmami a granicą z Kenią leży jednak rozległy obszar chroniony, gdzie można spotkać setki gatunków ptaków. Mowa o Parku Narodowym Mkomazi. W górach Usambara i Pare rozproszone są też liczne, mniejsze obszary ochrony przyrody. W tym artykule opisujemy, czego można wypatrywać w tych rejonach podczas ornitologicznej podróży po Tanzanii.

Park Narodowy Mkomazi

W Mkomazi żyje ponad 400 gatunków ptaków. Większość terenu porasta las, ale nie brakuje tu również otwartych przestrzeni. W krajobrazie pojawiają się samotne, skaliste wzgórza porośnięte lasami galeriowymi. Opadów jest niewiele, ponieważ większość wilgoci spada na wschód od Mkomazi i nie przedostaje się przez góry Usambara, stanowiące naturalną barierę dla parku. Od zachodu park osłaniają Góry Południowe Pare, będące przedłużeniem pasma Usambara. Od północy Mkomazi graniczy z Parkiem Narodowym Tsavo West w Kenii. Nie ma między nimi naturalnych przeszkód, dlatego zwierzęta stale i aktywnie przemieszczają się pomiędzy 2 parkami.

Przy szukaniu najciekawszych i najrzadszych ptaków Tanzanii szczególne znaczenie ma przygraniczne położenie parku. Można tu wymienić m.in. eremomelę żółtopodogoniastą (Eremomela flavicrissalis), spotykaną czasem na najbardziej wysuniętym na południe krańcu swojego zasięgu, a także krótkosterkę somalijską (Sylvietta isabellina), sierpodudka fioletowego (Phoeniculus damarensis), błyszczaka Shelleya (Lamprotornis shelleyi) i czagrę trójpręgą (Tchagra jamesi). Zwykłe siedliska tych gatunków leżą na północ od Kenii, w Etiopii i Somalii.

Jednym z najciekawszych ptaków obserwowanych w Mkomazi jest skowronik Friedmanna (Mirafra pulpa). Wiadomo o nim niewiele. Dotąd odnotowano go zaledwie w 3 ograniczonych lokalizacjach: w południowej Etiopii, w środkowej Kenii oraz na pograniczu Kenii i Tanzanii. W tym ostatnim przypadku był to niewielki obszar obejmujący Mkomazi. Skowronik Friedmanna wybiera zarośla krzewiaste, ale nie na terenach suchych. W Tanzanii widywano go w porze deszczowej. Uważa się go za ptaka bardzo płochliwego – spotkanie go w parku narodowym byłoby dużym szczęściem.

Występuje tu kilka gatunków klasyfikowanych obecnie jako zagrożone. Należą do nich: sekretarz (Sagittarius serpentarius), sęp białogłowy (Trigonoceps occipitalis), sęp uszaty (Torgos tracheliotos), ścierwnik brunatny (Necrosyrtes monachus), sęp afrykański (Gyps africanus), sęp plamisty (Gyps rueppelli), kuglarz (Terathopius ecaudatus), wojownik zbrojny (Polemaetus bellicosus) i orzeł stepowy (Aquila nipalensis).

Wśród gatunków migrujących na tereny Mkomazi zalatują m.in. derkacz (Crex crex) i błotniak stepowy (Circus macrourus).

Część obszaru nazywanego Górami Południowe Pare leży tuż przy zachodniej granicy Mkomazi.

Góry Południowe Pare

W północno-wschodniej Tanzanii Łańcuch Wschodni zaczyna się od Gór Północne Pare i biegnie dalej na południe kolejnym pasmem, znanym jako Góry Południowe Pare. Oddzielają one główną część tanzańskiego płaskowyżu od zalesionego Parku Narodowego Mkomazi, położonego przy granicy z Kenią. Ważna ostoja ptaków obejmuje kilka skupisk leśnych, ale dobrze zbadany jest tylko jeden z nich – rezerwat leśny Chome. Większość danych o ptakach pochodzi właśnie z obserwacji prowadzonych w tym rezerwacie.

Wśród ciekawych gatunków obserwowanych w Górach Południowe Pare znajdują się akalat Sharpe’a (Sheppardia sharpei) oraz krawczyk rdzawoczelny, znany też jako afrykański krawczyk (Artisornis metopias). Oba gatunki odnotowano w pobliżu najwyższego punktu pasma, szczytu Shengena, wznoszącego się na 2 463 m n.p.m. W mniej więcej tym samym rejonie obserwowano świstunkę żółtogardłą (Phylloscopus ruficapilla). Muchołówkę szarą (Myioparus plumbeus) widziano w niższej części rezerwatu.

Wśród gatunków endemicznych występuje tu szlarnik z Południowego Pare (Zosterops winifredae). Jego angielska nazwa wskazuje pochodzenie ptaka: żyje wyłącznie tutaj –  w Górach Południowe Pare w Tanzanii, a jego zasięg jest bardzo ograniczony.

Rodzina szlarników (Zosteropidae) liczy łącznie ponad 140 gatunków; 8 z nich żyje w Tanzanii, a 3 są endemitami tego kraju. Niedoświadczonemu obserwatorowi trudno odróżnić jeden gatunek od drugiego. Trzeba uważnie przyjrzeć się detalom typowego oliwkowożółtego ubarwienia oraz szerokości białej obrączki wokół oczu.

Góry Zachodnie Usambara

To pasmo górskie pierwotnie pokrywały gęste, stare lasy. Zachowany do dziś las tropikalny ma około 30 mln lat. Góry Usambara uznaje się za jeden z najbardziej bioróżnorodnych regionów świata. Wśród spektakularnych górskich krajobrazów kryje się wiele endemicznych roślin i zwierząt. Przykładem jest fiołek afrykański (Saintpaulia), bardzo popularny na świecie jako roślina doniczkowa. Jedną z głównych przyczyn dużej liczby endemitów jest wyjątkowe środowisko tego miejsca, zwłaszcza wysokość oraz obfite opady w górach.

W ostatnich dekadach w regionie wzrosła intensywność uprawy ziemi, co wpłynęło m.in. na siedliska ptaków. Wycięto dużą liczbę drzew, a obszary leśne stały się mniejsze i bardziej pofragmentowane. Od początku XX wieku pojawiało się tu coraz więcej gospodarstw, plantacji oraz sztucznie zakładanych lasów uprawianych z myślą o cennym drewnie. Nadal istnieją dziesiątki ważnych ostoi ptaków, ale aby je zlokalizować, trzeba uważnie przejrzeć mapę ornitologiczną.

W jednym z rezerwatów leśnych Gór Zachodnie Usambara można obserwować jerzyki czarne (Apus barbatus) na skalnych półkach. W koronach drzew żyje błyszczak Sharpe’a (Pholia sharpii/Poeoptera sharpii). Jest tu rzadki, a jego odnalezienie wymaga dużego szczęścia. Skraje lasów często zamieszkuje gatunek uznawany za niemal endemiczny dla tego regionu – lelek górski (Caprimulgus poliocephalus).

Ptaki zachodniej części gór Usambara są słabiej poznane niż awifauna części wschodniej. Mimo to obserwatorzy ptaków często zapuszczają się w te rejony i w różnych lokalizacjach odnotowują od 200 do 300 gatunków.

Góry Wschodnie Usambara

Gdy mówi się o dużej liczbie endemitów w górach Usambara, najczęściej chodzi o wschodnią część pasma, choć tutejsze ostoje ptaków wydają się jeszcze bardziej pofragmentowane niż w Zachodniej Usambarze. To skutek coraz intensywniejszego użytkowania ziemi w tych górach. Lasy wycinano tu najpierw pod plantacje kawy, a później herbaty. Podobnie jak w Górach Zachodnie Usambara, znajduje się tu około 20 rezerwatów leśnych, wszystkie niewielkie. Mimo to Góry Wschodnie Usambara należą do najważniejszych miejsc w całej kontynentalnej Afryce, gdzie zadaniem ornitologów jest ochrona ptaków stojących na granicy wyginięcia. To sprawia, że obszary te powinny przyciągać jak najwięcej obserwatorów ptaków.

W górskich lasach Wschodniej Usambary obserwuje się puchacza usambarskiego (Bubo vosseleri). Ornitolodzy nie są zgodni, czy uznawać go za osobny gatunek, czy za podgatunek puchacza Frasera (Ketupa poensis), klasyfikowany wówczas jako Ketupa poensis vosseleri. Puchacz usambarski ma wiele zwyczajów wspólnych z puchaczem Frasera. Odróżniają go drobne szczegóły ubarwienia oraz cechy głosu, ale różnice są niewielkie. Tak czy inaczej puchacz usambarski jest endemitem Tanzanii. Po raz pierwszy odnotowano go w północno-wschodnich górach Usambara, później także w górach Uluguru. Wraz z pasmem Udzungwa są to obszary szczególnie ważne dla ochrony różnorodności dzikiej przyrody w obrębie Wielkich Rowów Afrykańskich.

Co ciekawe, syczka sokoke (Otus ireneae) odnotowano we Wschodniej Usambarze w 1992 roku. Obecnie gatunek ten klasyfikowany jest jako zagrożony. Sowa ma bardzo ograniczony zasięg: istnieją 3 małe, izolowane populacje – 2 tutaj, w tej części gór Usambara, i 1 przy wybrzeżu sąsiedniej Kenii. Gatunek jest bardzo wrażliwy na zmiany siedliska. Gdy lasy się kurczą, zwłaszcza gdy ubywa drzew z rodzajów Brachylena i Cynometra, zmniejsza się także zasięg siedlisk sowy. Kolejnym czynnikiem zagrażającym jej istnieniu jest globalna zmiana klimatu. Niestety badania naukowe modelujące przyszłą liczebność populacji przewidują wyginięcie tego gatunku w górach Usambara. Dla obserwatorów dodatkową trudnością jest fakt, że sowa prowadzi wyłącznie nocny tryb życia.

Jednym z najbardziej niezwykłych i najtrudniejszych do wypatrzenia gatunków obserwowanych w górach Usambara jest krawczyk długodzioby (Artisornis moreaui). Występuje tu podgatunek o naukowej nazwie Artisornis moreaui moreaui, endemiczny dla Usambary. Obecnie gatunek znajduje się na granicy wyginięcia, a szacowana liczba osobników wynosi od 50 do 249. Problem pozostaje ten sam – niszczenie siedlisk. Naukowcy potrzebują jednak więcej danych o zasięgu krawczyka długodziobego, aby doprecyzować status populacji. Co ciekawe, gatunek figuruje w aktualnych listach kontrolnych rezerwatu przyrody Amani. To zresztą jedno z miejsc szczególnie bogatych w ptaki – żyje tam blisko 350 gatunków.

Warto wypatrywać tu pstrogardlika (Arcanator orostruthus), którego kurczący się zasięg i spadek liczebności budzą niepokój. Szczególne zainteresowanie obserwatorów ptaków wzbudza rudzik Swynnertona (Swynnertonia swynnertoni) z wyraźnym białym półksiężycem na piersi.

Hyliota usambarska (Hyliota usambara) oraz krasnogłówka czerwonogłowa (Spermophaga ruficapilla), a dokładniej jej podgatunek Spermophaga ruficapilla cana, uznawane są za endemity regionu. Ten drugi ptak ma lśniąco czarne ciało oraz intensywnie czerwoną głowę i pierś. Oba gatunki mają bardzo małe zasięgi. Dla obserwatora ptaków odnalezienie ich siedlisk i spotkanie tych rzadkich gatunków jest fascynującym zadaniem, choć ich populacje i zagęszczenie są niestety niskie.

Ibis oliwkowy (Bostrychia olivacea) nie jest tu gatunkiem pospolitym, ale wciąż masz szansę go zaobserwować. Ten ibis mierzący 70 cm wybiera odpowiednie drzewo, zwykle martwe, i wykorzystuje je nocą jako schronienie, a za dnia wylatuje na żer wzdłuż stałych tras. Żyją tu również dzięcioły mombaskie (Campethera mombassica) i mniszki srokate (Spermestes fringilloides).

Do innych endemitów Wschodniej Usambary należą akalat usambarski (Sheppardia montana), bilbil górski (Phyllastrephus albigula), drozd usambarski (Turdus roehli), wikłacz usambarski (Ploceus nicolli) oraz nektarnik zielony obrożny (Anthreptes rubritorques). W regionie obserwowano też kolejne gatunki endemiczne, dlatego szanse na ich odnalezienie w jednym z niewielkich zalesionych obszarów Gór Wschodnie Usambara są wysokie.

Na szczególną uwagę zasługuje nektarnik Amani (Hedydipna pallidigaster), nazwany od rezerwatu leśnego. Naukowa nazwa rodzaju, Hedydipna, pochodzi od greckiego „hēdu-deipnos - ἡδύ-δειπνος”, co można tłumaczyć jako „jeść słodycze, jeść przysmaki”. Nawiązuje to do upodobania tych ptaków do słodkiego nektaru kwiatów. Mimo lokalnego brzmienia nazwy gatunkowej nektarnik Amani nie jest endemitem ani tych lasów, ani Tanzanii – żyje także w innych miejscach, na przykład w Kenii.

Na wschód od gór Usambara znajdują się niewielkie ostoje ptaków, położone na północ i południe od miasta Tanga, przy wybrzeżu Oceanu Indyjskiego. Na południe od gór Usambara rozciągają się nadmorskie lasy dystryktów Muheza, Handeni i Pangani. Listy gatunków ptaków dla tych lokalizacji nie są zbyt obszerne, dlatego pomijamy je w tym tekście. Jeszcze dalej na południe leżą większe ważne ostoje ptaków, skupione wokół 2 znanych i dużych miast. O żyjących tam ptakach przeczytasz w artykule o obserwacji ptaków w Bagamoyo i Dar es Salaam. Inne warte uwagi miejsca ornitologiczne w Tanzanii opisujemy w naszym artykule przeglądowym „Tanzania. 10 najlepszych miejsc do obserwacji ptaków”.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów