Galago: co to za zwierzęta i jak żyją?

W Afryce żyje niewielkie, puszyste zwierzę, które prowadzi skryty, nocny tryb życia. Jego naukowa nazwa to galago, ale miejscowi nazywają je bush baby, czyli dzieckiem buszu. Czym jest galago? Skąd wzięła się ta nazwa? Dlaczego budzi tyle sympatii i gdzie można je zobaczyć? Czy da się trzymać galago jako zwierzę domowe? W tym artykule opowiadamy o tych niezwykłych zwierzętach.

Galago – urocze nocne dzieci buszu

Jeśli zatrzymasz się na afrykańskiej prowincji, z dala od dużych miast, i późnym wieczorem wyjdziesz na spacer, z pobliskich krzewów i drzew często dobiegają dźwięki przypominające przerywany płacz dziecka. Kto nie zna miejscowych zwierząt, może uznać, że to odgłosy małp. W rzeczywistości są to galago – nocne zwierzęta mieszkające w dziuplach drzew. Potrafią nawoływać przez całą noc: czasem, by zaznaczyć terytorium, a czasem, by porozumieć się z innymi i ostrzec je przed niebezpieczeństwem. Do ich głosów szybko można się przyzwyczaić i przestać zwracać na nie większą uwagę.

Galago to puszyste zwierzęta o ogromnych oczach. Dzięki temu wyglądają wyjątkowo sympatycznie – jakby wyszły spod ręki japońskiego animatora. Ich druga popularna nazwa to bush baby. Nawiązuje zarówno do wydawanych przez nie dźwięków, jak i do ich uroczego wyglądu. W języku afrikaans nazywa się je także nagapie, czyli „nocna małpka”. To być może komplement dla galago, bo choć formalnie są naczelnymi, nie dorównują inteligencją wielu innym małpom.

Poza zabawną nazwą, wielkimi oczami i nocnymi nawoływaniami galago wyróżniają się dużymi uszami oraz imponującą zwinnością. Bez trudu skaczą z gałęzi na gałąź i właśnie w koronach drzew czują się najlepiej. Najchętniej żyją w niewielkich grupach rodzinnych. Są wszystkożerne, więc potrafią sprawnie polować i wyszukiwać pokarm. To naprawdę interesujące zwierzęta, których obserwacja daje dużo satysfakcji, choć nie zawsze jest łatwa. W dzień kryją się wśród gałęzi, nie zdradzając swojej obecności, i spokojnie śpią. Nocą również trudno je dostrzec. Dyskrecja to kolejna cecha dobrze opisująca te nocne małpki.

Czy galago jest lemurem?

Mniej doświadczeni podróżnicy często mylą galago z lemurem. Nic dziwnego – lemury są znacznie lepiej znane, choćby za sprawą animowanej serii „Madagaskar”. Wielu z nas kojarzy charyzmatycznego króla Juliana i jego towarzyszy. Lemury rzeczywiście są spokrewnione z galago, ale nie są tym samym. Żyją wyłącznie na Madagaskarze i Komorach. Zasięg galago obejmuje natomiast kontynentalną Afrykę na południe od Sahary. Galago mają też innych bliskich krewnych zamieszkujących tropikalne lasy Afryki: lori, potto i angwantibo. Zanim przejdziemy do najciekawszych faktów, przyjrzyjmy się lepiej, czym właściwie są galago.

Kim jest galago? Czy bush baby to małpa?

Galago to niewielkie nocne naczelne pochodzące z kontynentalnej Afryki Subsaharyjskiej. W klasyfikacji naukowej wszystkie naczelne dzieli się na suchonose i mokronose. Wilgotny nos u zwierzęcia świadczy o dobrze rozwiniętym węchu. Pozwala błyskawicznie określić prędkość i kierunek wiatru, a także wychwytywać wiele zapachów naraz i je rozróżniać. Zapewne zdarzyło ci się dotknąć mokrego nosa kota albo zauważyć wilgotny koniuszek nosa psa. Jeśli jednak dotkniesz własnego nosa, przekonasz się, że jest suchy. To znaczy, że – podobnie jak wszyscy ludzie – należysz do suchonosych naczelnych, czyli podrzędu Haplorhini.

Galago znajdziemy w sąsiednim podrzędzie Strepsirrhini, obejmującym niższe naczelne, czyli „mokronose”. Wilgotny nos nie jest jednak ich jedyną cechą wyróżniającą. Kciuk jest u nich słabiej przeciwstawny wobec pozostałych palców, a do pielęgnacji sierści służą im wydłużone pazury. Galago gorzej rozróżniają kolory, co wynika z ich przeważnie nocnego trybu życia. Zwykle rodzą kilka młodych naraz. Co ciekawe, mają mniejszą objętość mózgu niż małpy i inne ssaki łożyskowe. Ogólnie niższe naczelne są starszą ewolucyjnie grupą niż małpy człekokształtne, dlatego uznaje się je za bardziej „pierwotne”.

Niższe naczelne

Niższe naczelne dzielą się na formy lemurowate i lorisowate. Jak wspomnieliśmy, wszystkie lemury są endemitami Madagaskaru. Kilkadziesiąt milionów lat temu przedostały się tam z kontynentalnej Afryki i rozwijały się w izolacji. Współcześnie kilka gatunków lemurów człowiek przeniósł na pobliskie Wyspy Komorskie, ale poza tym nie występują nigdzie indziej. Nasze galago kryją się w nadrodzinie Lorisoidea, choć same nie są lori. Jak widać, te niewielkie zwierzęta trudno odnaleźć nie tylko w afrykańskich zaroślach, lecz także w tabelach klasyfikacyjnych.

Gatunki galago i gatunki pokrewne

Nadrodzinę Lorisoidea tworzą 2 rodziny: Lorisidae, obejmująca lori, potto i angwantibo, oraz Galagidae, czyli galago. Opisano już ponad 20 gatunków galago, a naukowcy spodziewają się, że w przyszłości odkryte zostaną kolejne. Wystarczy wyszukać zdjęcia galago w Google, by zobaczyć tak dużą różnorodność wyglądu, że poszczególne gatunki bush baby mogą sprawiać wrażenie zupełnie odmiennych zwierząt. Żyją w różnych środowiskach i krajobrazach, mają odmienne cechy zewnętrzne oraz tryb życia. Biologom czasem łatwiej rozróżnić gatunki galago po wydawanych przez nie dźwiękach. Każdy gatunek ma własny zestaw odgłosów – od pisków po skrzeki, na rozmaite okazje.

Opisanie tutaj każdego gatunku galago zajęłoby sporo miejsca. Wspomnijmy więc tylko, że największy z nich, galago brunatne, osiąga maksymalnie 47 cm długości ciała (minimum to 26 cm), podczas gdy długość ciała najmniejszego galago, czyli galago Demidoffa, wynosi od 7,3 do 15,5 cm. Wśród innych ciekawych gatunków warto wymienić galago z Uluguru, żyjące w Tanzanii i Kenii na wysokości do 2 000 m n.p.m. Interesujące jest także galago zanzibarskie, które występuje nie tylko na Zanzibarze, lecz również w kontynentalnej Tanzanii. Niektóre rzadkie gatunki nie mają nawet popularnej nazwy. Na przykład Sciurocheirus makandensis zaobserwowano zaledwie kilka razy w Gabonie i wciąż jest bardzo słabo poznane. 

Co zatem wiemy o lepiej poznanych gatunkach? Jak wygląda ich skryte życie wśród gałęzi drzew?

Jak wygląda życie tych nocnych zwierząt?

Wygląd i zachowanie galago są ściśle związane z ich trybem życia. Duże oczy pozwalają wychwycić jak najwięcej światła nocą i widzieć w ciemności. Dobre widzenie po zmroku to cecha wszystkich zwierząt nocnych. Bush babies mają duże, delikatne uszy. Przypominają lokalizatory, które mogą obracać się niezależnie od siebie we wszystkie strony. Pomagają galago orientować się w przestrzeni, wcześniej wykrywać wroga i słyszeć sygnały od pobratymców. W dzień, podczas snu, galago składają uszy i mocno przyciskają je do ciała. Dzięki temu dźwięki mniej zakłócają odpoczynek. Robią tak również podczas skoków, by uszy nie zahaczały o gałęzie.

Galago mają silne kończyny, dzięki którym znakomicie skaczą i wspinają się. Często chwytają gałęzie i podciągają lekkie, niewielkie ciało. Ich masa zależy od gatunku, ale mieści się w zakresie od 50 do 1 500 g. Długi, giętki ogon pomaga im utrzymywać równowagę podczas poruszania się po gałęziach.

Galago z łatwością przeskakują z drzewa na drzewo, zwinnie i pewnie chwytając wcześniej wybraną gałąź albo liść palmy. Te niewielkie zwierzęta potrafią bez trudu pokonać odległość między drzewami, nawet jeśli gałęzie dzieli kilka metrów. U niektórych gatunków odnotowano skoki o długości 5 m. Mięśnie nóg odpowiedzialne za skakanie pracują u nich 6–9 razy sprawniej niż u żab. Szybkie pokonywanie dużych odległości serią skoków to dla bush babies codzienność.

Krótko mówiąc, te afrykańskie zwierzęta są doskonale przystosowane do życia wysoko w koronach drzew. Wiadomo, że rzadko schodzą na ziemię. Wszystkie potrzeby zaspokajają nocą, a w dzień wracają do kryjówek i odpoczywają spokojnie w zbudowanych przez siebie gniazdach, dziuplach albo po prostu na wygodnej gałęzi.

Zachowania społeczne

Większość gatunków galago żyje w małych grupach albo prowadzi samotniczy tryb życia. Dotyczy to szczególnie samców. Samice zwykle pozostają z potomstwem. Gdy młode dorastają, samce odchodzą, a samice zostają, tworząc rodzinną grupę złożoną z krewnych. U niektórych gatunków samce tworzą wspólnoty kawalerów. Ich życie społeczne nie jest więc aż tak ubogie. Częściej jednak galago żyją pojedynczo. Znakują terytorium i pilnują, by nikt nie przekraczał jego granic. W tym celu oddają mocz na łapy, a następnie wspinają się po drzewach, zostawiając ślady zapachowe. Takie zachowanie nazywa się urine washing.

Nocą te małe naczelne wracają do gniazd z liści i cienkich gałązek. Czasem wykorzystują opuszczone ptasie gniazda, a nawet ule. Zdarza się, że bush babies pozostają samotnikami w aktywnej fazie nocy, ale w dzień tworzą coś w rodzaju tymczasowej wspólnoty, śpiąc blisko siebie. To dla nich bezpieczniejsze: jeśli zbliży się drapieżnik, pierwsze galago, które wyczuje zagrożenie, obudzi pozostałe krzykiem.

Co jedzą galago i kto poluje na nie?

Dieta bush babies

Galago są wszystkożerne, choć preferowany pokarm różni się nieco w zależności od gatunku. Jeśli jednak mówimy o bush babies ogólnie, ich dieta obejmuje:

• żywicę drzewną
• kwiaty, nasiona, liście i inną roślinność
• różne owoce
• owady, takie jak chrząszcze i ćmy
• małe gryzonie
• żaby i jaszczurki
• małe ptaki oraz ich jaja

Dzięki zwinności i dużym, niemal nietoperzowym uszom bush babies polują na owady z niewielkim wysiłkiem. Dobrze widzą w ciemności, potrafią namierzać i chwytać owady przelatujące w pobliżu.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że tym małym zwierzętom żyje się w naturze całkiem wygodnie. Owady same przelatują obok, w koronach drzew jest dużo roślinnego pokarmu, który można zebrać mimochodem, z pni sączy się pożywny sok, a ptaki mieszkają i gniazdują tuż obok. Poza tym na gałęziach jest bezpieczniej niż na ziemi. Galago mają jednak naturalnych wrogów.

Ich wrogowie

Na bush babies polują mangusty, żenety, węże, sowy, psy i koty domowe oraz szakale. Zaobserwowano także, że naczelne, takie jak koczkodany niebieskie, polują na młode galago. Istnieją również dowody na to, że galago padają łupem szympansów. Te wyżej rozwinięte naczelne, najbliżsi krewni człowieka, potrafią nawet wytwarzać prymitywne narzędzia służące do zabijania bush babies.

Słynna badaczka szympansów Jane Goodall jako pierwsza zauważyła w latach 60., że te inteligentne małpy wykonują narzędzia, między innymi zaostrzone patyki do wydobywania termitów z wysokich kopców. Wiadomo też, że szympansy sprawnie i z wyraźnym pobudzeniem polują na gerezy. W naszych czasach ataki szympansów na bush babies udokumentowano wielokrotnie: szympans odłamuje gałąź, robi z niej ostry patyk, zaostrza koniec zębami, a następnie w dzień podchodzi do dziupli ze śpiącymi galago, kilka razy wbija zaostrzony kij do środka i wyciąga unieruchomione ciało zwierzęcia.

Ciekawe, że naukowcy spierają się, czy taką broń należy nazwać włócznią, czy maczugą. Z jednej strony zaostrzony patyk przypomina ludzkie włócznie. Szympansy jednak nie rzucają nim, jak robili to pierwotni ludzie, lecz po prostu wbijają go w ofiarę. Tak czy inaczej ta praktyka często okazuje się skuteczna. Długie, ostre patyki, sięgające 60 cm, pomagają szympansom polować na niższe naczelne.

Gdzie żyją galago?

Bush babies występują w wielu miejscach kontynentalnej Afryki na południe od Sahary. Ich zasięg nie obejmuje pustynnej północy, jałowej i nieodpowiedniej dla zwierząt żyjących na drzewach. Z wysp zamieszkują tylko niektóre niewielkie, położone blisko kontynentu. Na Madagaskarze ich nie spotkasz.

Większość gatunków galago woli żyć bliżej lasów. Często jednak można je usłyszeć i zobaczyć w zaroślach w pobliżu wiosek i miasteczek. Zaobserwowano je nawet w niektórych obszarach miejskich. Część gatunków żyje w suchszych rejonach i dobrze przystosowała się do sawanny. Kilka gatunków radzi sobie także na terenach trawiastych z krzewami. African Wildlife Foundation uznaje galago za najbardziej udane ewolucyjnie spośród wszystkich niższych naczelnych. Główne powody to różnorodność gatunkowa, ogólna liczebność i rozległy zasięg występowania.

Galago w pobliżu ludzi

Bush babies nauczyły się także żyć blisko ludzi i podchodzić w okolice domów. Żeby je zobaczyć, często nie trzeba zapuszczać się głęboko w afrykańską głuszę. Wystarczy wybrać hotel położony wśród bujnej zieleni, z dużą liczbą drzew i krzewów. Dobrym przykładem jest Aishi Machame Hotel, należący do Altezza Travel. Leży w zielonej strefie buforowej Parku Narodowego Kilimandżaro w północnej Tanzanii. To serce Afryki Wschodniej i obszar występowania kilku gatunków galago.

Bush babies regularnie odwiedzają Aishi Machame Hotel

Może wydawać się zaskakujące, że do obserwacji galago polecamy zwykły 3-gwiazdkowy hotel, spośród wszystkich miejsc w Afryce. A jednak to naprawdę dobre miejsce na wypatrywanie bush babies. Jest ich tu dużo, są aktywne, łatwo je usłyszeć, a przy odrobinie cierpliwości także zobaczyć.

Aishi Machame Hotel stoi nad brzegiem rzeki Weruweru, która niesie wody bezpośrednio z wielkiego afrykańskiego masywu Kilimandżaro. Jej źródła znajdują się przy największym lodowcu wulkanu – Furtwängler. Sama miejscowość nazywa się Machame i leży niedaleko Moshi, dobrze znanego wśród osób wyruszających na Kilimandżaro. Hotel tonie w zieleni, wśród dużych drzew i roślin tropikalnych. Zwierzęta przywykły więc do gości spacerujących po ogrodach. W dzień koczkodany niebieskie dokazują na gałęziach i hotelowych balkonach, czasem zaglądając nawet przez okna pokoi, a nocą budzą się bush babies i zaczynają swoje harce.

Dzika przyroda zdaje się czuć w Aishi Machame jak u siebie. Swoboda zwierząt sprawia wrażenie cichego zaproszenia do obserwacji. Wiewiórki dokazują na liściach bananowców. Dzioborożce szybują ku potężnemu figowcowi. Przy biurach odzywają się sowy. Gekony śmiało zaglądają do środka. Po zmroku przy odrobinie szczęścia można zobaczyć bush babies i mangusty.

Wieczory wypełniają nawoływania galago. Słychać je nawet z okna pokoju. Warto podejść do bambusów przy stawie – tam, wśród drzew, galago przychodzą na żer. Owoce wykładane przez obsługę przyciągają je w to miejsce. Można obserwować, jak podbiegają, chwytają kęs i wycofują się w cień. Czasem jedno z nich zostaje na moment dłużej, dając szczęśliwym obserwatorom okazję do zdjęcia.

Fotografowanie bush babies

Jeśli celem jest fotografowanie, safari nastawione na galago nie sprawdza się najlepiej. W dzień zwierzęta te nie są aktywne i doskonale chowają się w gęstwinie drzew. Wiele innych afrykańskich zwierząt najlepiej obserwować podczas wyprawy przez sawanny samochodem terenowym. Polecamy wybrać się na safari na tyle dni, na ile pozwala urlop. Dzięki temu odwiedzisz kilka parków narodowych i wiele ciekawych, bardziej oddalonych miejsc. Zobaczysz różne gatunki zwierząt, a z czasem zaczniesz dostrzegać odmienne wzorce ich zachowania. Zwierzęta nocne i skryte, takie jak bush babies, najlepiej obserwować jednak na terenie hotelu.

Galago i ludzie. Czy bush babies są rzadkie?

Poza spokojnymi formami współistnienia działalność człowieka może szkodzić tym małym naczelnym. Ogólnie ich status ochrony określa się jako „najmniejszej troski”. U części gatunków odnotowuje się jednak spadek liczebności populacji albo kurczenie się siedlisk. W takich przypadkach ludzie wpływają na bush babies pośrednio: powiększając pola uprawne lub wycinając lasy. Prowadzi to do wypierania zwierząt z ich naturalnego środowiska, a także do zmniejszenia zasobów pokarmu dostępnego dla populacji galago.

Udomawianie bush babies

Innym problemem związanym z ludźmi są próby udomawiania tych dzikich zwierząt i trzymania ich w domach. To pragnienie można zrozumieć. Małe, puszyste zwierzę o dużych, łagodnych oczach wydaje się idealnym pupilem. W rzeczywistości to bardzo zły pomysł.

Znany zoolog, dyrektor Muzeum we Frankfurcie i autor książki „Serengeti nie może umrzeć”, Bernhard Grzimek, miał kiedyś oswojonego bush baby. Tak pisał o nim w swojej książce: „Aby zbyt wiele osób nie pisało do mnie z prośbą o dostarczenie im bush babies, powinienem wspomnieć, że mają one jedną bardzo wyraźną wadę – niezbyt elegancki zwyczaj oddawania moczu na dłonie i stopy, pocierania ich o siebie, a następnie skakania prosto na twarz mokrymi łapkami. Wszystkie ściany i meble, których dotkną, zostają «uperfumowane», a jeśli okno nie jest stale otwarte, odór jest znaczny”.

Galago to dzikie zwierzęta przystosowane do naturalnego środowiska. W niewoli czują się źle i łatwo zapadają na różne choroby, zwłaszcza po kontakcie z gatunkami, których nie spotykają w naturze. Są zwierzętami społecznymi, dlatego do dobrego samopoczucia i zdrowia potrzebują obecności przedstawicieli własnego gatunku.

Trzymanie bush babies w domu rodzi też problem etyczny. Wyrwanie dzikiego zwierzęcia z naturalnego środowiska i zamknięcie go w mieszkaniu lub domu, wśród sztucznych przedmiotów, jest formą przemocy wobec żywej istoty. W przypadku galago żaden wysiłek ani troska człowieka nie zastąpią wolności i korzyści, jakie daje naturalne siedlisko, do którego ewolucja przygotowywała te stworzenia przez dziesiątki milionów lat. Chęć posiadania egzotycznego zwierzęcia bywa często po prostu egoistyczną potrzebą wyróżnienia się, bez głębszego namysłu nad negatywnymi konsekwencjami dla samego zwierzęcia i jego opiekuna.

Wiele krajów zakazuje trzymania galago w domach. W Altezza Travel, jako odpowiedzialny tanzański operator, w pełni podzielamy to podejście i prosimy, by przed pochopną decyzją pomyśleć o możliwym cierpieniu zwierząt. Dzikie zwierzęta Afryki powinny pozostać w Afryce. Człowiek może przyjechać z wizytą i podziwiać je w pięknych parkach narodowych oraz na innych obszarach chronionych, pełnych dzikiej przyrody. Przyjedź do Tanzanii, a pokażemy ci urocze bush babies i wielu innych mieszkańców tutejszego ekosystemu, żyjących w zgodzie z naturalnym środowiskiem.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów