Obserwacja ptaków na wyspie Mafia i południowym wybrzeżu Tanzanii

Oto przewodnik po obserwacji ptaków w Tanzanii — kraju niezwykle zróżnicowanych siedlisk ornitologicznych Afryki Wschodniej. W tym artykule przyglądamy się lasom rosnącym w pobliżu Oceanu Indyjskiego oraz wyspie Mafia, cenionym kierunkom birdwatchingu w południowej Tanzanii. Opisujemy najciekawsze gatunki ptaków występujące na tych terenach i wskazujemy miejsca, w których warto prowadzić obserwacje. Jeśli interesują Cię północne regiony Tanzanii, zajrzyj także do naszych przewodników po obserwacji ptaków w Serengeti i Ngorongoro, a także w parkach narodowych Kilimandżaro i Arusha. Miejsca do obserwacji ptaków w okolicach Dar es Salaam, w tym na Zanzibarze, opisujemy w osobnym artykule. Obszary położone na zachód od miejsc przedstawionych tutaj znajdziesz natomiast w naszym wpisie o birdwatchingu w Selous, Nyerere, Mikumi i Ujungwa.

Na wschód od słynnego rezerwatu Selous leży wiele mniejszych miejsc interesujących z perspektywy ornitologii i obserwacji ptaków. Nie wszystkie mają dobrze opracowane listy gatunków, a część obszarów jest zbyt niewielka, by uwzględniać je w pełnym zestawieniu. Wspomnimy więc o najciekawszych lokalizacjach, które mogą stać się wartościowym celem dla osób planujących wyprawę ornitologiczną po Tanzanii.

Lasy przybrzeżne dystryktu Rufiji

Spośród 20 rezerwatów leśnych w dystrykcie Rufiji dobrze zbadano dotąd tylko 2 — niewielkie fragmenty lasu położone między Selous a deltą rzeki Rufiji.

To miejsca, w których można obserwować interesujące gatunki ptaków, w tym gadożera prążkowanego (Circaetus fasciolatus), pittę angolską (Pitta angolensis), wikłacza leśnego (Ploceus bicolor), muchołówkę żółtą (Erythrocercus holochlorus) i muchołówkę Livingstone’a (Erythrocercus livingstonei). 2 ostatnie gatunki dzielą między siebie różne brzegi rzeki: żółta muchołówka zasiedla północny brzeg Rufiji, a jej bliska krewniaczka (Livingstone’s Flycatcher) — brzeg południowy.

Do typowych gatunków tego obszaru należą papuga brązowogłowa (Poicephalus cryptoxanthus), batis jasny (Batis soror) z rodziny Platysteiridae, dzierzbowik zielony (Telophorus viridis), nektarnik ulugurski (Anthreptes neglectus) oraz zanzibarski wikłacz czerwony (Euplectes nigroventris).

Deltę rzeki Rufiji, w miejscu jej ujścia do Oceanu Indyjskiego, pomijamy tutaj, ponieważ opisano stamtąd stosunkowo niewiele zbadanych gatunków. Mimo to obserwatorzy ptaków również znajdą tam tereny warte sprawdzenia.

Wyspa Mafia

Mafia to grupa wysp położona naprzeciw delty Rufiji, 25 km od kontynentalnej Tanzanii, na Oceanie Indyjskim. Archipelag tworzą główna wyspa, również nazywana Mafią, a także kilka mniejszych wysp i piaszczystych łach wynurzających się okresowo podczas odpływu. Wyspy zbudowane są ze skały koralowej, dlatego przyciągają zarówno nurków, jak i osoby zajmujące się ochroną przyrody. To właśnie na wyspie Mafia utworzono pierwszy park morski Tanzanii.

Ekosystem Mafii obejmuje lasy namorzynowe, zarośla, tereny trawiaste oraz fragmenty lasów przybrzeżnych, częściowo zdegradowanych przez rozwijające się rolnictwo. Mimo to strefa ornitologiczna wyspy Mafia, obejmująca zatokę Chole, południowe wybrzeże głównej wyspy, sąsiednie wysepki i wody między nimi, jest domem dla około 200 gatunków ptaków.

Jednym z gatunków licznie występujących na wyspie Mafia jest krabonur (Dromas ardeola), związany z wybrzeżem Oceanu Indyjskiego. Nazwa nawiązuje do jego diety: ptaki te żywią się różnymi skorupiakami, a silnym dziobem potrafią rozbijać twarde pancerze krabów i muszle mięczaków. Ich polowanie jest fascynujące — krabonur szybko podkrada się do ofiary, uderza błyskawicznie, a następnie rozrywa zdobycz. Na brzegach zatoki Chole można obserwować setki tych ptaków.

W dużych liczbach pojawiają się tu ptaki migrujące, takie jak biegus krzywodzioby (Calidris ferruginea), brodziec pławny (Xenus cinereus) i siewnica (Pluvialis squatarola). W tych rejonach dobrze czuje się także rybitwa czubata (Thalasseus bergii), okazały przedstawiciel rodziny mewowatych. Nazwę zawdzięcza efektownemu czarnemu czubowi z tyłu głowy. Jej wyrazisty wygląd sprawiłby, że doskonale nadawałaby się na ptasiego bohatera filmu animowanego.

Rybitwy czubate żywią się głównie rybami, choć czasem uzupełniają dietę o mięczaki i skorupiaki. Dzięki wyjątkowo dobremu wzrokowi potrafią wypatrzyć ławice ryb pod wodą, nawet z dużej odległości i przez lekką mgłę. Umożliwia to wyspecjalizowana budowa siatkówki, której czopki zawierają czerwony olej zwiększający kontrast. Brzegi niewielkich wysp na południe od Mafii są jednym z ulubionych żerowisk rybitw czubatych.

Innym imponującym gatunkiem spotykanym na wyspach jest czapla olbrzymia (Ardea goliath), nazwana tak ze względu na rozmiary — może osiągać nawet 152 cm wysokości. Czaple olbrzymie sprawnie chwytają duże ryby, ale muszą zachować ostrożność, ponieważ zdobycz potrafią im odebrać inne gatunki, między innymi bociany, pelikany, a nawet orły.

Wśród innych obserwowanych tu ptaków są czapla rafowa (Egretta gularis), kukal białobrewy (Centropus superciliosus), znany także jako kukułka ostrogonowa, oraz rudzik zaroślowy brodaty (Cercotrichas quadrivirgata). Dokładniej chodzi o podgatunek Cercotrichas quadrivirgata greenwayi. Ptak ten jest endemitem Mafii i Unguji — wyspy szerzej znanej jako Zanzibar.

Lasy przybrzeżne dystryktu Kilwa

Na południe od delty rzeki Rufiji, między Selous a Oceanem Indyjskim, leży dystrykt Kilwa. Znajduje się tu 15 rezerwatów leśnych połączonych w jeden ważny obszar ptasi. Nie wszystkie mniejsze rezerwaty zostały dobrze zbadane, dlatego dane o występujących tam gatunkach są ograniczone. Krajobraz tworzą samotne niskie wzgórza, lasy i namorzyny.

Wśród ciekawych gatunków spotykanych w tym rejonie można wymienić nektarnika równogrzbietego (Anthreptes reichenowi), gadożera prążkowanego (Circaetus fasciolatus), powszechnego na tanzańskim wybrzeżu, oraz inne ptaki drapieżne, takie jak orzełek Wahlberga (Hieraaetus wahlbergi), orzełek Ayresa (Hieraaetus ayresii), orzeł koroniasty (Stephanoaetus coronatus) i baza afrykańska (Aviceda cuculoides). Ten ostatni gatunek jest szczególnie interesujący, ponieważ ornitolodzy wciąż niewiele wiedzą o jego zachowaniu. To bardzo skryty ptak, żyjący i polujący samotnie. Baza afrykańska nie występuje licznie, dlatego jej obserwacja i fotografowanie wymagają dużej cierpliwości. Preferuje lasy, ale czasem pojawia się też na bardziej otwartych terenach, na przykład na sawannach z zaroślami albo w ogrodach na obrzeżach miast.

Drozda plamistego (Geokichla guttata) można zobaczyć w tych okolicach od listopada do maja, choć i tu potrzeba odrobiny szczęścia. To duży drozd z ciemnymi plamami na spodzie ciała. Mimo wyrazistego wyglądu jest dość trudny do wypatrzenia. Należy też do gatunków ogólnie rzadkich i niestety zagrożonych wyginięciem z powodu utraty siedlisk.

Jednym z gatunków migrujących pojawiających się w tej części Tanzanii jest trzmielojad (Pernis apivorus), przedstawiciel rodziny jastrzębiowatych. W różnych językach nosi różne nazwy, lecz najtrafniejsze są te odnoszące się raczej do os niż do pszczół czy miodu. Trzmielojady interesują larwy i poczwarki os, które wydobywają, niszcząc ich gniazda w ziemi. Ptak potrafi długo siedzieć na niższych gałęziach drzew, śledząc przelatujące osy i lokalizując ich gniazda. Następnie zrywa się z gałęzi, niszczy gniazdo z zamkniętymi oczami i wyciąga ulubiony pokarm. Przed użądleniami chroni go gęste upierzenie. Czasem trzmielojad uzupełnia dietę larwami trzmieli i pszczół, a także żabami, myszami, małymi ptakami i, rzadziej, owocami.

Inne ptaki migrujące zimujące na południowym wybrzeżu Tanzanii to kobczyk amurski (Falco amurensis) i sokół śniady (Falco concolor).

Wśród lokalnych mieszkańców każdy obserwator ptaków chętnie wypatrzy tak efektowne gatunki jak turak Livingstone’a (Tauraco livingstonii) i turak purpurowoczuby (Gallirex porphyreolophus). Ten drugi w wielu źródłach występuje pod nazwą Tauraco porphyreolophus. Oba turaki są jaskrawe, barwne i bardzo piękne. Turak purpurowoczuby uznawany jest za ptaka narodowego Królestwa Eswatini, państwa w południowej Afryce znanego dawniej jako Królestwo Suazi.

W tych okolicach można spotkać także kukułkę długosterną prążkowaną (Cercococcyx montanus). Jako pasożyt lęgowy wykorzystuje kilka gatunków żywicieli. W Tanzanii często należy do nich akalat Sharpe’a (Sheppardia sharpei). Jednym z najpiękniejszych ptaków regionu jest żołna Böhma (Merops boehmi). Zwykle występuje w dobrze oświetlonych, gęstych lasach, tutaj — w strefie przybrzeżnej. W rzadszych lasach można natomiast spotkać kolcosternika Böhma (Neafrapus boehmi). Oba gatunki nazwano na cześć niemieckiego badacza Afryki i zoologa Richarda Böhma, który odważnie podróżował w XVIII wieku: najpierw na Zanzibar, później do kontynentalnej Afryki Wschodniej i na tereny dzisiejszej Demokratycznej Republiki Konga. Böhm był jednym z pierwszych naukowców aktywnie badających tutejsze ptaki i ssaki. Odkrył wiele nowych gatunków ptaków i wysłał do Europy liczne raporty ornitologiczne. Zmarł niestety w wieku 29 lat po ataku malarii, w głębi Afryki, w pobliżu odkrytego przez siebie jeziora Upemba.

W rezerwatach leśnych dystryktu Kilwa można zobaczyć kilka gatunków z rodzaju Phyllastrephus, obejmującego głównie bilbile, a także między innymi mrówkodrozda rudosternego (Neocossyphus rufus) i rudzika zaroślowego brodatego (Cercotrichas quadrivirgata). Ten ostatni uznawany jest za endemit wysp Unguja i Mafia, ale pojawia się również na kontynencie, tuż na południe od archipelagu.

Lasy przybrzeżne dystryktu Lindi

Dystrykt Lindi leży w południowo-wschodniej Tanzanii. Obszar ornitologiczny obejmuje kilka rezerwatów leśnych. Są to fragmenty lasu rosnące na płaskowyżach, niewielkich wzniesieniach i grzbietach. Dotąd zbadano tu jedynie połowę wszystkich terenów leśnych.

Wśród zasiedlających je gatunków znane są populacje akalata wschodniego wybrzeża (Sheppardia gunningi) i drozda plamistego (Geokichla guttata). Odnotowano także brodacza zielonego (Stactolaema olivacea), którego ulubionym przysmakiem są figi, oraz ptaka o pięknym wyglądzie i głosie — wilgę zielonogłową (Oriolus chlorocephalus). Ma oliwkowozieloną pierś i żółty brzuch.

Nie ma tu wysokich gór, mimo to odnotowano obecność niektórych gatunków górskich, takich jak alete białopierśna (Chamaetylas fuelleborni) i dzierzbowik wielobarwny (Chlorophoneus multicolor/Telophorus multicolor). Ten drugi ptak nie jest typowy dla Tanzanii, dlatego jego stwierdzenie w lasach Lindi pozostaje ciekawą obserwacją wymagającą potwierdzenia przez doświadczonych obserwatorów ptaków.

Obserwowano tu również wikłacza ciemnogrzbietego (Ploceus bicolor), długodzioba Kretschmera (Macrosphenus kretschmeri), muchołówkę Livingstone’a (Erythrocercus livingstonei) i pittę angolską (Pitta angolensis). Ponieważ rzeki spływają z płaskowyżu, występują tu także ptaki trwale związane z wodą, między innymi płetwonóg afrykański (Podica senegalensis) i ślepowron białogrzbiety (Gorsachius leuconotus).

Inni typowi mieszkańcy tego obszaru to szpak czarnobrzuchy (Notopholia corusca), dzierzbowik zielony (Telophorus viridis) i gadożer prążkowany (Circaetus fasciolatus).

Jeszcze dalej na południe, niemal przy granicy z Mozambikiem, wyróżnia się kilka niewielkich stref ornitologicznych. Są one jednak bardzo słabo poznane, dlatego nie opisujemy tu obszarów Newala i Mtwara wraz z zatoką Mnazi. Poza tym nie różnią się znacząco od bardziej północnych lokalizacji, które już przedstawiliśmy.

Dziękujemy, że towarzyszysz nam w tej podróży po południowej Tanzanii. Mamy nadzieję, że pewnego dnia zobaczymy Cię tutaj, w Tanzanii. O pozostałych miejscach do obserwacji ptaków w kraju przeczytasz w przekrojowym artykule Altezza Travel „Tanzania. 10 najlepszych miejsc do obserwacji ptaków”.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów