Historia Zanzibaru: jak niewielki archipelag stał się symbolem wolności w Afryce Wschodniej

Zanzibar nie jest jedną wyspą – to archipelag u wybrzeży kontynentalnej Tanzanii. Dziś ma status półautonomicznego regionu kraju, ale nie zawsze tak było. Przez długi czas wyspami rządzili arabscy sułtani, później znalazły się pod kontrolą Portugalczyków. Zanzibar stał się jednym z głównych ośrodków handlu niewolnikami w regionie, następnie brytyjskim protektoratem, a dopiero po II wojnie światowej wyspy zaczęły zmierzać ku niepodległości. Później Zanzibar doświadczył antyarabskiej rewolucji. To tutaj rozegrała się także najkrótsza wojna w udokumentowanej historii – trwała zaledwie 38 minut. W tym artykule przyglądamy się najważniejszym momentom w historii Zanzibaru.

Bantu, Afro-Persowie i wpływy arabskie

Położenie Zanzibaru ukształtowało znaczną część jego historii. Wyspy leżały na ważnym szlaku handlowym Oceanu Indyjskiego i stały się bramą do Afryki Wschodniej dla żeglarzy oraz kupców z Arabii i Azji Południowej. Pierwszymi mieszkańcami byli jednak Afrykanie, przede wszystkim ludy Bantu. Według współczesnych historyków grupy BantuBantu to ludy żyjące w Afryce na południe od równika i posługujące się językami bantu. Szacuje się, że także dziś mówi nimi ponad 300 milionów ludzi. Bantu należy do największych rodzin językowych na świecie. zaczęły migrować na Zanzibar z wnętrza kontynentu już w VI wieku. Żyły głównie z rybołówstwa i rozwijały handel między wyspami a wybrzeżem stałego lądu.

Lokalny rynek osiągnął największe znaczenie między VIII a X wiekiem. W tym okresie zanzibarscy kupcy dostarczali towary nie tylko społecznościom na kontynencie, lecz także handlarzom perskim i arabskim. Szczególnie cenne były przyprawy, w tym goździki, gałka muszkatołowa i cynamon.

W X wieku na wyspach zaczęli osiedlać się Persowie. Szybko integrowali się z miejscową ludnością i z czasem wtopili się w lokalne społeczeństwo. Duża część mieszkańców stała się afro-perska: przyjęli islam i nazywali siebie „Shirazi”, od Szirazu, dawnego perskiego księstwa.

Równolegle z perskim osadnictwem rozkwitały więzi handlowe z kupcami arabskimi. W praktyce Arabowie przekształcili Zanzibar w ważny ośrodek handlu i kluczowy przystanek dla swoich żeglarzy. W tym czasie wymiana wykraczała już poza przyprawy: obejmowała kość słoniową, złoto, a także ludzi sprzedawanych w niewolę.

Szczególnie dużą rolę w politycznym rozwoju Zanzibaru odegrali Arabowie z Omanu. Stopniowo osiedlali się na wyspach i tworzyli arystokratyczne dynastie kupców oraz właścicieli ziemskich. Z czasem przejęli ścisłą kontrolę nad najważniejszymi mechanizmami społecznymi i gospodarczymi wysp. Zarządzali handlem morskim, nadzorowali uprawę przypraw i wprowadzili podatki dla miejscowej ludności.

Wpływy portugalskie

Początek europejskiej obecności wiąże się z przybyciem Vasco da Gamy. W 1498 roku zatrzymał się na Zanzibarze, gdy opływał południowy kraniec Afryki w drodze do Indii. Kilka lat później portugalski kapitan Rui Lourenço Ravasco Marques wylądował na wyspach i otrzymał daninę od miejscowego władcy, który chciał zapewnić pokój i uniknąć militarnego przejęcia. Skutkiem tego porozumienia było oficjalne ogłoszenie Zanzibaru terytorium portugalskim.

Co istotne, Portugalczycy w dużej mierze nie ingerowali w codzienne rządy. Prowadzili niewielką faktorię handlową, a sułtan zachował władzę administracyjną. Gdy w 1591 roku na wyspy przybyli Brytyjczycy, podobno zdziwił ich brak fortu i garnizonu na głównej wyspie. Pierwszy fort zbudowano dopiero w 1635 roku, po powstaniu w Mombasie, na północ od Zanzibaru, na terenie dzisiejszej Kenii.

Portugalia rościła sobie prawo do kontroli nad częściami wybrzeża Afryki Wschodniej, w tym Mombasą, a także nad fragmentami wybrzeża Arabii. Dla Portugalczyków większe znaczenie miał jednak zysk z handlu niż długotrwałe rządy polityczne. Gdy po XVII wieku potęga Portugalii osłabła, na wyspach pozostało stosunkowo niewiele śladów pierwszego okresu kolonialnego.

W 1631 roku sułtan Mombasy zabił portugalskich mieszkańców. Po tym wydarzeniu Europejczycy przyjęli bardziej stanowczą postawę i zaczęli mianować własnych gubernatorów. Miejscowi kupcy natychmiast to odrzucili i rozpoczęli przygotowania do wypędzenia cudzoziemców.

W 1698 roku kupcy z Zanzibaru przekonali sułtana Omanu, by pomógł im wypędzić Portugalczyków, w zamian proponując mu zwierzchnictwo nad wyspami. Siły Omanu odniosły sukces, a sam Oman szybko stał się głównym rywalem Portugalii w regionie. Wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej rozpoczął się okres konfliktów dynastycznych, a ówczesny sułtan Omanu, Said bin SultanSaid bin Sultan (1791–1856) był sułtanem Maskatu, Omanu i Zanzibaru w latach 1806–1856. Uczynił z Zanzibaru najważniejsze państwo Afryki Wschodniej i znaczący ośrodek handlu, a Stone Town przekształcił w stolicę swoich domen., ostatecznie przeniósł stolicę z Maskatu do Stone Town na Zanzibarze. Era portugalska dobiegła końca, a rozpoczął się nowy rozdział.

Niezależny Sułtanat Zanzibaru i centrum handlu niewolnikami

Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku handel niewolnikami na Zanzibarze gwałtownie się rozwijał, napędzany rosnącym popytem na pracę przymusową w Ameryce Północnej i Południowej. Masowe transporty zniewolonych ludzi na plantacje sprawiły, że Zanzibar stał się ważnym węzłem tych brutalnych szlaków. Jednocześnie nadal rosła wymiana kości słoniowej, kokosów, goździków i innych przypraw. Said bin Sultan wspierał zarówno uprawę przypraw, jak i wykorzystywanie pracy niewolniczej.

W 1856 roku sułtan zmarł, a jego synowie rozpoczęli zaciętą walkę o sukcesję. Terytorium podzielono i powstał niezależny Sułtanat Zanzibaru, niepodlegający już Omanowi. Majid bin Said, jeden z synów Saida, został pierwszym oficjalnym sułtanem na wyspach.

Europejska walka o Zanzibar i brytyjski protektorat

Pod koniec XIX wieku Niemcy i Wielka Brytania coraz mocniej zaznaczały swoją obecność na wybrzeżu Afryki Wschodniej. Europejczycy pojawiali się tu wcześniej, ale do XIX wieku wpływy Zachodu pozostawały w dużej mierze ograniczone i pośrednie.

Kolejne dekady przeszły do historii jako „wyścig o Afrykę”, kiedy Niemcy, Wielka Brytania i Francja dzieliły terytoria oraz budowały imperia kolonialne. Niektórzy badacze wskazują, że ta epoka pomogła stworzyć podłoże dla I wojny światowej, która wybuchła kilkadziesiąt lat później. Do 1914 roku około 90% Afryki znalazło się pod europejską władzą kolonialną.

Wróćmy jednak do Zanzibaru: za panowania sułtana Barghash bin SaidBarghash bin Said (1834–1888) był sułtanem Zanzibaru w latach 1870–1888 i często opisywano go jako przychylnie nastawionego do Wielkiej Brytanii. Po jego rządach jego posiadłości zostały ostatecznie podzielone między Niemcy i Wielką Brytanię., który rządził w latach 1870–1888, Niemcy i Wielka Brytania coraz silniej rywalizowały o wpływy na wyspach.

W 1890 roku Niemcy i Wielka Brytania podpisały traktat, który oddawał Zanzibar pod pełną kontrolę Brytyjczyków. Protektorat trwał ponad 70 lat. Władza sułtana została znacząco ograniczona, a handel niewolnikami zakończony. Przez wiele lat lokalni władcy współpracowali z Wielką Brytanią – aż do 1896 roku, gdy Khalid bin Barghash przejął tron po śmierci swojego wuja Hamada bin Thuwainiego, władcy popieranego przez brytyjską administrację kolonialną.

Wielka Brytania planowała osadzić na tronie wybranego przez siebie następcę, ale Khalid pokrzyżował te zamiary. Otrzymał ultimatum: miał ustąpić do godziny 9:00 rano 27 sierpnia 1896 roku albo liczyć się z interwencją zbrojną. Khalid odmówił i rozpoczęła się wojna brytyjsko-zanzibarska.

Najkrótsza wojna w historii świata

25 sierpnia 1896 roku, w dniu śmierci sułtana Hamada bin Thuwainiego, jego bratanek Khalid bin Barghash przeprowadził zamach stanu, podobno przy wsparciu Niemiec. Wielka Brytania zareagowała niemal natychmiast. U wybrzeży Zanzibaru pojawiły się okręty wojenne, a Khalid otrzymał ostrzeżenie: jeśli do godziny 9:00 rano 27 sierpnia nie zrzeknie się tronu, Brytyjczycy zaatakują. Mimo miażdżącej przewagi brytyjskiej marynarki nowy sułtan zdecydował się walczyć – była to decyzja katastrofalna w skutkach.

W ciągu zaledwie 38 minut Brytyjczycy ostrzelali pałac i zatopili jedyny okręt sułtana. To krótkie starcie jest powszechnie uznawane za najkrótszą wojnę w udokumentowanej historii. Po klęsce Khalida sułtanem został Hamoud bin Mohammed, popierany przez Wielką Brytanię.

Wielka Brytania utrzymała Zanzibar jako protektorat do 1963 roku. Dekolonizacja przyspieszyła po II wojnie światowej i doprowadziła do powstania niezależnej monarchii. Ówczesnym sułtanem był Jamshid bin Abdullah, ale pozostał u władzy bardzo krótko. Już miesiąc później wybuchła rewolucja zanzibarska i proklamowano socjalistyczną Ludową Republikę Zanzibaru.

Rewolucja zanzibarska

Wydarzenia 1964 roku stały się dramatycznym punktem zwrotnym. Gwałtowna antyarabska rewolucja obaliła sułtana i arabski rząd. Zanzibar i Pemba połączyły się następnie z Tanganiką, która była już niepodległa – krok ten ostatecznie doprowadził do powstania nowego państwa: Tanzanii.

Napięcia między afrykańską większością mieszkańców wysp a rządem kierowanym przez Arabów narastały od wielu lat. Sułtani i inni zamożni Arabowie na dużą skalę wykorzystywali lokalne społeczności. Gdy Zanzibar i Pemba stały się terytoriami brytyjskimi, niewolnictwo formalnie zniesiono. Brytyjska administracja często jednak ignorowała trwający wyzysk i nierówne struktury władzy.

Historycy szacują, że do początku XX wieku arabscy handlarze niewolnikami sprzedali w niewolę nawet 18 000 000 mieszkańców Afryki Wschodniej. Więcej o tym tragicznym rozdziale historii regionu można dowiedzieć się z poniższego filmu.

Kiedy więc 10 grudnia 1963 roku Zanzibar stał się niezależną monarchią, wieloletnie napięcia rasowe i społeczne szybko wybuchły. Ludność afrykańska, stanowiąca większość w całym archipelagu, nie chciała zaakceptować dalszej dominacji arabskiej elity. W ciągu miesiąca rozpoczęło się powstanie.

12 stycznia 1964 roku John Okello, imigrant z Ugandy i postać związana z Afro-Shirazi Party, zgromadził wokół siebie około 800 rebeliantów. Pokonali siły policyjne i obalili sułtana. Po powstaniu nastąpiły dotkliwe represje wobec osób arabskiego pochodzenia.

Według niektórych źródeł zginęło około 17 000 osób, a tysiące uciekły z wysp do Omanu i innych krajów. Wśród tych, którzy opuścili Zanzibar, był Farrokh Bulsara, później znany na całym świecie jako wokalista zespołu Queen. Dziś na Zanzibarze działa Freddie Mercury Museum w domu, w którym niegdyś mieszkała jego rodzina. Jeśli jesteś w Stone Town, to jedno z najciekawszych miejsc na wyspie, które warto odwiedzić.

Choć początkowo powstaniem kierował Okello, kontrola szybko przeszła w ręce bardziej umiarkowanych politycznie sił. Utworzono nowy rząd, na którego czele stanął Abeid Amani Karume, pierwszy prezydent Zanzibaru.

Republika Tanganiki i Tanzania

Socjalistyczna republika Zanzibaru również nie przetrwała długo jako osobny byt. W czasie swoich rządów Abeid Amani Karume demontował rasowo dyskryminujące rozwiązania związane ze starym porządkiem i wprowadził reformę rolną. Jednocześnie łączna liczba mieszkańców Zanzibaru i Pemby ledwie sięgała 100 000 osób, co utrudniało budowę silnej, niezależnej gospodarki.

Aby wzmocnić nowe państwo, Abeid Amani Karume zaczął blisko współpracować z przywódcami sąsiedniej Tanganiki. Rządzące partie ostatecznie uznały, że nadszedł czas na połączenie Zanzibaru z kontynentalną Tanganiką, co nastąpiło 26 kwietnia 1964 roku. Nowe państwo nazwano Zjednoczoną Republiką Tanganiki i Zanzibaru. 6 miesięcy później, 29 października, zmieniono nazwę na Tanzanię.

Zanzibar dziś

Dziś Zanzibar jest częścią Zjednoczonej Republiki Tanzanii, zachowując status półautonomiczny. Wyspy mają własny parlament, natomiast polityka zagraniczna pozostaje w gestii rządu krajowego Tanzanii.

Współczesny Zanzibar jest jednym z najważniejszych kierunków turystycznych regionu, znanym na świecie z białych plaż, turkusowych wód Oceanu Indyjskiego oraz świetnych warunków do nurkowania, snorkelingu, surfingu i innych sportów wodnych. Na samym Zanzibarze, na Pembie i na pobliskich wyspach znajdziesz wiele komfortowych, nowoczesnych hoteli i bungalowów położonych w bujnej tropikalnej zieleni, często z bezpośrednim dostępem do plaż.

Jeśli szukasz miejsca na odpoczynek po safari w Tanzanii albo po wejściu na Kilimandżaro, ten spokojny archipelag zdecydowanie warto rozważyć. Zanzibar przyciąga nie tylko urodą krajobrazu, lecz także bogatą historią, a jego miasta wciąż noszą wyraźne ślady epoki kolonialnej.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.