Tingatinga – tanzański styl malarski

Tingatinga to styl malarski przedstawiający afrykańskie zwierzęta w intensywnych kolorach, zwykle na kwadratowych płótnach. Wyróżnia go prostota, brak perspektywy oraz żywe, nasycone barwy. Styl narodził się w Tanzanii w latach 60. XX wieku, dziś jest popularny w całej Afryce Wschodniej i rozpoznawalny w wielu częściach świata.

Przyjrzymy się malarstwu Tingatinga, pokażemy przykłady, wyjaśnimy pochodzenie nazwy i korzenie stylu oraz podpowiemy, gdzie kupić oryginalne prace Tingatinga.

Malarstwo Tingatinga

Pierwotnie obrazy Tingatinga powstawały na kwadratowych płytach pilśniowych, mniej więcej 60 cm na 60 cm. Materiał był tani dla artystów i wygodny dla kupujących – niewielkie obrazy łatwo było spakować do walizki i zabrać do domu jako pamiątkę. Dlatego Tingatinga bywa nazywana „sztuką lotniskową” – dobrze znosi podróż.

Historycznie używano farby emaliowej – takiej jak do rowerów. Wolno schnie, daje połyskliwą powierzchnię i utrzymuje intensywność barw. Dziś częściej stosuje się szybko schnącą emalię. Tematy pozostają jednak w dużej mierze te same co w latach 60. i 70.: rozpoznawalne afrykańskie zwierzęta, krajobrazy Tanzanii, sporadycznie ludzie albo budynki.

Dziś w sklepach z pamiątkami w Tanzanii znajdziesz nie tylko klasyczne, niewielkie kwadratowe obrazy, lecz także formaty prostokątne. Popularne są również długie pionowe panele – dobre do dekorowania przestrzeni ścian między oknami. Te uproszczone, jaskrawo malowane zwierzęta pojawiają się też na elementach wyposażenia wnętrz, na przykład wieszakach.

Motywy zwierząt i roślin w stylu Tingatinga pojawiają się też na wielu pamiątkach: kubkach, popielniczkach, lusterkach kieszonkowych, portfelach, podkładkach i innych drobiazgach.

Poza zwykle przedstawianymi zwierzętami Wielkiej Piątki zobaczysz ryby, sceny z codziennego życia tanzańskich miast i wsi oraz różne style ornamentyki. Artyści z Zanzibaru, słynnej tanzańskiej wyspy, poszerzyli zakres tematów. Pojawiają się nawet motywy biblijne i obrazy odwołujące się do tradycyjnych mitów Afryki Wschodniej. Nadal jednak to żyrafy, zebry, słonie, lwy, pawie i antylopy są najczęściej wybierane przez kupujących.

Proces malowania pozostaje ten sam: artyści najpierw nakładają kolory tła, czekają, aż wyschną, a następnie malują na nich główne motywy. Na jednym płótnie często pojawia się wiele zwierząt otoczonych ornamentami albo kwiatami. Częstym motywem jest też ławica ryb ułożona w spiralę. Ryby mogą mieć jednolity kształt albo tworzyć barwną mieszaninę różnych rozmiarów i form.

Najważniejsze cechy stylu Tingatinga: wszystkie przedstawienia są płaskie, pozbawione cieni i zgodne z zasadami prymitywizmu – z czystymi, jasnymi kolorami oraz detalem obecnym na każdym planie.

Współczesne prace często powstają na płótnie, co ułatwia transport – można je zdjąć z ram, zwinąć w rulon i starannie spakować.

Edward Tingatinga – tanzański artysta, twórca stylu

Tingatinga to nazwisko artysty, który stworzył ten styl. Edward Saidi Tingatinga pochodził z południa Tanzanii. Niektóre źródła podają, że urodził się w północnym Mozambiku. Krewni oraz artyści, którzy go znali, utrzymywali jednak, że przyszedł na świat w nieistniejącej już wiosce Namochelia, w tanzańskim regionie Ruvuma, niedaleko granicy.

W 1957 roku, gdy miał 25 lat, Edward przeniósł się na północ, do regionu Tanga w Tanzanii, w poszukiwaniu pracy; początkowo zatrudnił się na plantacji sizalu. W 1960 roku przeprowadził się do ówczesnej stolicy, Dar es Salaam, gdzie pracował jako ogrodnik, później sprzedawca owoców, a na końcu asystent w laboratorium szpitalnym.

Z czasem zaczął pracować u indyjskiej rodziny wyznającej hinduizm. Ich dom wypełniały kalendarze ze scenami z mitologii hinduskiej. W tym okresie Edward próbował też sił w sztuce – grał na ksylofonie w amatorskim zespole. W 1968 roku zaczął malować, kopiując sceny z kalendarzy. Dlatego w jego wczesnych pracach tak często pojawiają się pawie.

Ponieważ Tingatinga był samoukiem, naiwny styl rozwinął się u niego naturalnie. Wkrótce się ożenił, a żona sprzedawała jego obrazy w pobliżu centrum Dar es Salaam. Szybko zwrócili na nie uwagę turyści i ekspaci z zamożnej dzielnicy Oyster Bay.

Jego prace zyskiwały coraz większą popularność. Miejscowi przedstawili go innym artystom i właścicielom galerii. Miał wystawy indywidualne, a część jego obrazów pokazano nawet w różnych miejscach Europy i Japonii.

Edward zrezygnował z pracy w szpitalu i poświęcił się malarstwu. Zgromadził grupę uczniów, którzy przejęli jego techniki. Z rodzinnej wioski przyjeżdżali też krewni, by się od niego uczyć – mówi się, że część ich prac podpisywał własnym nazwiskiem. Jego obrazy dobrze się sprzedawały, a styl był szeroko naśladowany.

Trwało to 4 lata, aż jego życie zostało nagle przerwane. W 1972 roku Edward Tingatinga zginął od przypadkowej policyjnej kuli. Oficjalnych wyjaśnień nigdy nie podano, ale jedna z wersji wydarzeń mówi tak: Edward i kilku przyjaciół jechali nocą przez Dar es Salaam, świętując udaną sprzedaż. Patrol policji wziął ich za przestępców i kazał zatrzymać samochód. Kierowca nie wykonał polecenia, policjanci otworzyli ogień. Edward został trafiony i zginął na miejscu. Miał 40 lat.

Tragiczna wiadomość rozeszła się po Tanzanii i poza jej granicami. Od tego czasu jego szkoła rosła, przyjmując nowych członków, choć w dużej mierze nadal powielano prace założyciela.

Dziś w Dar es Salaam, w tym samym sklepie, w którym sprzedawano pierwsze prace Edwarda, działa Tingatinga Arts Co-operative. Jego uczniowie pracowali tam do 2015 roku, kiedy zmarł ostatni bezpośredni uczeń. Teraz tradycję kontynuują uczniowie jego uczniów. Styl rozpowszechnił się tak mocno, że odtwarzają go setki artystów w całej Tanzanii – a także w Kenii, Mozambiku i dalej.

Co ciekawe, styl wyszedł nawet poza malarstwo i trafił do telewizji.

Tinga Tinga Tales

Styl malarski Tingatinga jest tak atrakcyjny wizualnie dla dzieci, że w latach 2011–2012 BBC zamówiło w Kenii edukacyjny serial animowany Tinga Tinga Tales.

Występują w nim animowane zwierzęta opowiadające historie dla dzieci. Każdy odcinek opiera się na tradycyjnej afrykańskiej opowieści wyjaśniającej jakąś cechę zwierzęcia – na przykład dlaczego węże nie mają nóg, skąd zebry mają paski albo dlaczego kameleony zmieniają kolor.

Powstały łącznie 52 odcinki, każdy po 11 minut. Serial odniósł sukces także poza Afryką Wschodnią i był emitowany w wielu krajach, m.in. w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech i innych.

Chwytliwa piosenka z czołówki, skomponowana przez kenijskiego muzyka Erica Wainainę, jest rozpoznawana przez dzieci w wielu krajach.

Tak obrazy tworzone przez samouka w lokalnym stylu o wyrazistym charakterze ożyły i dotarły daleko poza granice Tanzanii.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów