Różne typy gór: pełny przewodnik

Góry zajmują około 1/4 powierzchni Ziemi. Należą do najbardziej imponujących zjawisk geologicznych naszej planety. Największy obszar górski znajduje się w Eurazji, gdzie góry pokrywają 33% terytorium. Dla porównania w Afryce zajmują jedynie 14% lądów. To właśnie tutaj leży jednak Kilimandżaro – legendarna i najwyższa góra Afryki, wznosząca się na 5 895 m n.p.m.

W tym artykule omawiamy 5 głównych typów gór i wyjaśniamy, jak kształtują je różne siły tektoniczne. Poznasz też cechy, po których można odróżnić poszczególne systemy górskie.

Jakie jest 5 typów gór?

Jak powstają góry?

Powstawanie pasm górskich jest wynikiem procesów zachodzących na Ziemi, przede wszystkim ruchu płyt litosfery oraz erozji skorupy ziemskiej. Zewnętrzną warstwę Ziemi pokrywa twarda skorupa, trochę jak czekoladowa polewa na cukierku. Pod nią znajduje się gęsta, płynna magma, a jeszcze głębiej – roztopione jądro. Zewnętrzna część skorupy ziemskiej nie jest jednolita. Dzieli się na kilka fragmentów nazywanych płytami litosfery. Gdy 2 tak potężne części zderzają się ze sobą, dochodzi do rozmaitych zmian geologicznych.

Jeśli gęstszy fragment skorupy ziemskiej zderzy się z mniej zwartym, rozpoczyna się subdukcja. Cięższa płyta powoli wsuwa się wtedy pod lżejszą. Może to doprowadzić także do wydostania się płynnej magmy na powierzchnię, gdzie zastyga warstwa po warstwie, tworząc górę wulkaniczną.

Na przykład płyty oceaniczne są gęstsze od kontynentalnych. Podobny proces może jednak zajść również przy zderzeniu 2 płyt kontynentalnych. Jeśli mają taką samą gęstość, ich krawędzie w miejscu kontaktu zaczynają unosić się ku górze.

W innych przypadkach góry powstają jako wyraźne, ogromne fałdy skorupy ziemskiej, będące skutkiem wewnętrznej aktywności magmowej nasilającej się wraz z ruchem płyt litosfery. Wszystkie te procesy zachodzą niewyobrażalnie wolno. „Narodziny” większości szczytów, w formie znanej nam dzisiaj, trwały miliony, a czasem dziesiątki milionów lat. 

Geolodzy klasyfikują góry według różnych cech. Jedna z podstawowych klasyfikacji opiera się na sposobie ich powstawania. Przyjrzyjmy się 5 głównym typom systemów górskich wyróżnianym przez naukowców. 

1. Góry fałdowe

To najczęstszy typ gór. Zderzenia płyt tektonicznych prowadzą do powstawania gór fałdowych: skorupa ziemska na styku płyt wygina się, a ich krawędzie unoszą ku górze. Po milionach lat w takich miejscach wyrastają góry złożone z równoległych grzbietów i dolin. Góry fałdowe są największe i najbardziej masywne spośród wszystkich klas gór. Wyróżniają je strome, poszarpane szczyty oraz głębokie wąwozy.

Żeby łatwiej wyobrazić sobie ten proces, wykonaj prosty eksperyment: weź 2 kartki papieru i dociśnij do siebie ich krawędzie. Przy niewielkim nacisku zaczną się wyginać i unosić. W podobny sposób kształtują się góry. Do dziś wiele gór fałdowych nadal rozwija się pod wpływem aktywności tektonicznej.

2. Góry zrębowe

Ten typ gór powstaje w wyniku pęknięć i uskoków w masywie skalnym. Jeden blok skalny unosi się, a drugi zapada albo pozostaje na tym samym poziomie. Góry zrębowe mają charakterystyczny wygląd: z jednej strony strome, niemal poszarpane stoki, z drugiej łagodniejsze nachylenie.

Góry zrębowe zwykle tworzą się na obszarach, gdzie skały z czasem utraciły plastyczność. Oznacza to, że stwardniały i popękały pod wpływem procesów endogenicznych. Energia cieplna powstająca we wnętrzu Ziemi uruchamia ruchy tektoniczne, magmatyzm oraz aktywność sejsmiczną. Według większości naukowców procesy te zmniejszają lepkość materii i ułatwiają oddawanie ciepła do skorupy ziemskiej. W efekcie powstaje powierzchnia ścięcia z uskokami.

Góry zrębowe są na ogół mniejsze od fałdowych, ponieważ procesy geologiczne odpowiedzialne za ich rozwój mają mniejszą skalę. Mimo to wiele gór zrębowych imponuje zarówno rozciągłością, jak i wysokością.

3. Góry wulkaniczne

Ten typ gór powstaje w wyniku aktywności magmowej we wnętrzu Ziemi. Góry wulkaniczne zwykle mają stożkowaty kształt i nachylone stoki.

Magma znajduje się głęboko pod skorupą ziemską. Z czasem zaczyna powoli przemieszczać się ku powierzchni. Może przebić skorupę i spowodować pęknięcie albo wydostać się jako lawa w miejscach, gdzie zderzają się płyty litosfery. Następnie lawa stygnie i twardnieje na powierzchni. Gromadzi się warstwa po warstwie, tworząc góry wulkaniczne.

Jednym z najczęstszych podtypów gór wulkanicznych są stratowulkany. Mają łagodnie stożkowaty kształt ze względu na niską lepkość emitowanej magmy bazaltowej. Dobrym przykładem jest Kilimandżaro położone w Afryce Wschodniej.

Kilimandżaro to najwyższy szczyt kontynentu afrykańskiego, geograficznie położony w Tanzanii. Jest stratowulkanem złożonym z 3 stożków wulkanicznych. Według geologów Kilimandżaro powstało miliony lat temu w wyniku pęknięcia ogromnej płyty tektonicznej, co wywołało aktywność magmową.

Najstarszy wulkan na Kilimandżaro, Shira, ukształtowała zastygła na powierzchni lawa. Dziś stożek jest całkowicie zerodowany, a po nim pozostał płaskowyż o tej samej nazwie. Następnie pojawił się Mawenzi, którego główny szczyt sięga 5 149 m n.p.m., a po nim Kibo – najmłodszy wulkan. Jego najwyższy punkt leży na wysokości 5 895 m n.p.m. i jest dziś znany jako Uhuru Peak.

Zespół Altezza Travel od ponad dekady organizuje wyprawy, których celem jest zdobycie Kilimandżaro. Dziś Kilimandżaro należy do najpopularniejszych miejsc na świecie dla trekkingów wysokogórskich. Wejście na najwyższą górę Afryki jest przystępne niemal dla każdego, także bez przygotowania sportowego.  Jeśli planujesz zdobyć Kilimandżaro, zajrzyj do naszego przewodnika. Zebraliśmy w nim pełną listę rzeczy potrzebnych podczas wejścia.

Większość gór wulkanicznych znajduje się w strefie otaczającej Ocean Spokojny, znanej jako Pacyficzny Pierścień Ognia. Góry wulkaniczne występują również w pasie ciągnącym się od Morza Śródziemnego przez Azję po łuk wysp Indonezji na Pacyfiku.

4. Góry kopułowe

Góry tego typu powstają, gdy skorupa ziemska zostaje dosłownie wypchnięta ku górze przez procesy endogeniczne. Nie dochodzi jednak do jej pęknięcia, dlatego tworzy się masywna forma przypominająca kopułę. W efekcie powstają rozległe pasma górskie o łagodnych stokach. Aktywność magmowa często odgrywa kluczową rolę w ich formowaniu, choć nie czyni ich górami wulkanicznymi.

Pod skorupą ziemską gromadzą się duże ilości magmy, przez co skorupa „puchnie” i deformuje powierzchnię. Magma jednak nie wydostaje się na zewnątrz – stygnie i twardnieje pod skorupą. Zostaje odsłonięta dopiero po milionach lat erozji.

5. Góry płaskowyżowe

Góry płaskowyżowe wyróżniają się płaskimi wierzchowinami i stromymi stokami. Za ich powstawanie odpowiada erozja dużych fragmentów skorupy ziemskiej. Większość gór tworzy się w wyniku wypiętrzania lądu, natomiast góry płaskowyżowe powstają przez obniżanie skorupy. Żeby lepiej zrozumieć ten proces, wyobraź sobie równinę, przez którą płynie rzeka. Przez dziesiątki lub setki lat woda niszczy glebę, pozostawiając brzegi wyżej. Jeśli rzeka wyschnie, te wyniesione brzegi mogą stać się górami.

Denudacja i obniżanie skorupy ziemskiej trwają dziesiątki albo setki milionów lat. W ten sposób powstają góry o płaskich wierzchowinach i stromych stokach, ale bez wyraźnych szczytów. Niektórzy eksperci łączą góry płaskowyżowe i kopułowe we wspólną kategorię gór erozyjnych.

Na zakończenie warto podkreślić, że wiele znanych systemów górskich łączy cechy kilku typów gór. Wynika to z ich „narodzin” i rozwoju pod wpływem złożonych procesów tektonicznych. Na przykład dyskusje o rzeczywistym pochodzeniu Kilimandżaro wciąż trwają, choć oficjalna teoria przypisuje jego powstanie aktywności wulkanicznej wywołanej ruchem płyt litosfery.

Jedno nie budzi wątpliwości: każda góra jest geologicznym fenomenem. Stojąc na szczycie, trudno nie myśleć nie tylko o pięknie krajobrazu, lecz także o ogromnej sile natury, która go ukształtowała. Jeśli chcesz poczuć to na własnej skórze, dołącz do wyprawy na Kilimandżaro z Altezza Travel.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów