Dujker: jedna z najbardziej różnorodnych antylop Afryki

W Afryce żyją niewielkie antylopy, które potrafią błyskawicznie przemykać przez zarośla i skakać zaskakująco wysoko. Ze względu na drobną budowę niemal nieustannie pozostają w ukryciu. To konieczność: wiele drapieżników chętnie uczyniłoby z nich zdobycz. Przy najmniejszym sygnale zagrożenia antylopy te niemal nurkują w najbliższe krzewy.

W tym artykule opowiadamy o nich szerzej. Dowiesz się:

• Jakie są gatunki dujkerów?
• Gdzie się ukrywają i dlaczego bywają nazywane „nurkami”.
• Czym się żywią – czy rzeczywiście są wyłącznie roślinożerne?
• Do czego służą czarne paski pod ich oczami.
• Jak odchować młodego dujkera, nawet bez wcześniejszego doświadczenia.
• Gdzie wypatrywać tych urokliwych antylop w naturze.

Kim są dujkery?

Gdy mówimy „antylopa”, zwykle wyobrażamy sobie dość duże zwierzę, sięgające dorosłemu człowiekowi do klatki piersiowej. Najbardziej rozpoznawalne antylopy gnu są wysokością zbliżone do krów. Jak pamiętamy z „Króla Lwa”, potrafiłyby nawet stratować dorosłego lwa.

Ogólnie antylopami nazywa się wszystkie rogate zwierzęta, które nie mieszczą się w kategoriach dużego bydła rogatego, kóz i owiec. To bardzo różnorodna grupa, połączona dość luźno. Być może dlatego antylopy są tak odmienne. Nikt nie wie nawet dokładnie, ile gatunków antylop istnieje. Łącznie jest ich około 100, a różni zoolodzy proponują odmienne systemy klasyfikacji. Większość antylop żyje w Afryce. Co ciekawe, na tym kontynencie spotkasz zarówno największą antylopę świata – elanda olbrzymiego – jak i najmniejszą, czyli dikdika.

Nazwa zwyczajowa: eland olbrzymi

Nazwa naukowa: Taurotragus derbianus

Gromada: ssaki

Kontynenty: Afryka

Długość życia: 20–25 lat

Dieta: roślinożerna

Wysokość: 128–181 cm

Masa: 300–1 200 kg

Status ochronny: VU, gatunek narażony

Trend demograficzny: populacja malejąca

Nazwa zwyczajowa: dikdik Kirka

Nazwa naukowa: Madoqua kirkii

Gromada: ssaki

Kontynenty: Afryka

Długość życia: 5–18 lat

Dieta: roślinożerna

Wysokość: 30–40 cm

Masa: 3–6 kg

Status ochronny: LC, gatunek najmniejszej troski

Trend demograficzny: populacja stabilna

Antylopy określane wspólną nazwą „dujker” są większe od dikdików. Pod względem rozmiarów zajmują drugie miejsce od końca, choć to ocena dość umowna. Dujkery obejmują wiele gatunków, dlatego ich wielkość również się różni. Najmniejszy jest dujker modry. Wysokością dorównuje przeciętnemu dikdikowi – ma około 30–40 cm w kłębie. Masa obu antylop także jest porównywalna i u dorosłych osobników zaczyna się od 3 kg.

Istnieje jednak także dujker żółtogrzbiety. Osiąga 80 cm wysokości i waży do 80 kg, co czyni go największym dujkerem. Jak widać, różnice między gatunkami sięgają około 50 cm wysokości w kłębie. Jakie typy dujkerów występują w naturze i co wiadomo o ich trybie życia?

Dlaczego nazywa się je „dujkerami”?

Jeśli znasz niderlandzki albo afrikaans, w słowie „duiker” rozpoznasz związek z nurkowaniem. Niderlandzkie „duiker” oznacza „nurka” – także pływaka podwodnego czy osobę nurkującą ze sprzętem. W afrikaans, języku wywodzącym się z niderlandzkich dialektów epoki kolonialnej, określenie to się utrwaliło. Tak wyjaśnia się związek między językiem mieszkańców północnej Europy a niewielką antylopą z Afryki.

Jak wspomnieliśmy wcześniej, płochliwa antylopa przy najmniejszym zagrożeniu skacze i znika w najbliższych zaroślach, jakby w nie nurkowała. Takie zachowanie zauważyli pierwsi badacze afrykańskiej fauny. Z czasem nazwa objęła całą podrodzinę rogatych zwierząt.

W niektórych językach dujkery nazywa się także „antylopami czubatymi”. Większość gatunków ma na czubku głowy charakterystyczny, nieco komiczny pęk sterczących włosów.

Naukowo dujkery należą do podrodziny Cephalophinae. W niektórych klasyfikacjach ujmuje się je jako plemię Cephalophini. W obu przypadkach nazwy odwołują się do członu „Cephalo-”, czyli „głowa”. Dzisiejsza klasyfikacja dujkerów jest złożona i dość zawikłana, przez co wiele pierwotnych znaczeń zapisanych w nazwach uległo zatarciu.

Jakie gatunki dujkerów istnieją?

Przy dość umownej definicji „antylopy” nie dziwi zamieszanie wokół rodzajów i gatunków dujkerów. Różne systemy wymieniają różną liczbę gatunków – od mniej niż 20 do ponad 40. Klasyfikacje są dynamiczne: jedni przedstawiciele trafiają do sąsiednich rodzajów, inni tworzą zupełnie nowe. Jak często we współczesnej zoologii, część podgatunków zyskuje status odrębnych gatunków.

Przyjrzyjmy się teraz kilku gatunkom dujkerów. Zwrócimy uwagę na ich cechy rozpoznawcze i najciekawsze fakty z ich życia. Zaczniemy od najmniejszych – dujkerów modrych.

Dujker modry

Nazwa zwyczajowa: dujker modry

Nazwa naukowa: Philantomba monticola

Gromada: ssaki

Kontynenty: Afryka

Długość życia: 10–12 lat

Dieta: roślinożerna

Rozmiar: 32–41 cm

Masa: 3,5–9 kg

Status ochronny: LC, gatunek najmniejszej troski

Trend demograficzny: populacja malejąca

W lesie, jeśli zachowasz ciszę i pozostaniesz niezauważony, możesz dostrzec te małe antylopy zwinne przemykające od jednego powalonego pnia do drugiego. Na prześwitach skubią opadłe liście, owoce, kwiaty i fragmenty kory. Wystarczy jednak trzask gałązki, a antylopa przywiera do ziemi, skacze i natychmiast znika.

Te trudne do wypatrzenia zwierzęta mierzą zaledwie 60–90 cm od krótkiego, ruchliwego ogona po czubek nosa. Wysokość w kłębie nigdy nie przekracza 40 cm, a często wynosi około 30 cm. Mają małe głowy z krótkimi uszami, duże czarne oczy i czarne pasy biegnące od oczu ku nosowi. To gruczoły zapachowe, które wydzielają aromatyczne substancje. Dujkery ocierają pyskami o gałęzie, liście i kłody, zostawiając indywidualny zapach. Dla innych osobników to sygnał, że weszły na cudze terytorium.

Nazwa dujkera modrego bierze się z umaszczenia: w cieniu lasu jego szarobrązowa sierść nabiera niebieskawego odcienia. Wyróżnia się ponad 12 podgatunków dujkera modrego. Różnią się kolorem sierści, zwykle od szarości po ciemny brąz. U niektórych osobników odcień zbliża się niemal do czerni.

Jeśli sądzisz, że te ważące zwykle 4–6 kg zwierzęta są zupełnie bezbronne, zwróć uwagę na ich krótkie rogi. Samce i wiele samic dujkera modrego ma ostre rogi o długości do 5 cm. W starciach z innymi dujkerami albo mniejszymi drapieżnikami antylopa może nimi uderzać. Gdy do ciosu dołoży siłę tylnych nóg, potrafi boleć.

Dieta dujkerów modrych

Jak te zwierzęta znajdują pożywienie? W ciągu dnia obchodzą swoje terytorium, szukając nie tylko kwiatów, liści i nasion, lecz także grzybów. Innym sposobem na znalezienie przysmaków jest podążanie za odgłosami głośnych ptaków albo hałaśliwych małp żerujących wysoko w koronach drzew. Pod nimi ziemia często usłana jest opadłymi owocami, kwiatami i świeżymi liśćmi. Najlepszymi sprzymierzeńcami dujkerów modrych są pod tym względem papugi przylądkowe, pawiany i koczkodany białogardłe, ponieważ wszystkie te zwierzęta korzystają z podobnego pokarmu.

Siedlisko i długość życia dujkerów modrych

Gdzie i jak długo żyją dujkery modre? W naturze dożywają zwykle 10–12 lat. To antylopy wyłącznie leśne, co znajduje odbicie w ich nazwie naukowej – Philantomba monticola. Drugi człon nawiązuje do łacińskiego montis, czyli „góry”. Zamieszkują różne typy lasów, w tym lasy deszczowe; obserwowano je na wysokościach do 3 000 m n.p.m.

Ich zasięg obejmuje przede wszystkim środkową i zachodnią część Afryki Subsaharyjskiej. Rozległe siedliska tych leśnych dujkerów znajdują się także we wschodniej i południowej Afryce. Co zaskakujące, najmniejsze dujkery są szeroko rozprzestrzenione i zajmują największe obszary. Wiele większych dujkerów przetrwało natomiast na niewielkich terenach i z powodu utraty siedlisk oraz innych czynników klasyfikuje się je jako zagrożone. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) dujkerom modrym nie zagrażają obecnie poważne czynniki. Ogólnie jednym z największych zagrożeń dla dujkerów jest działalność człowieka, w tym polowania. Te antylopy są jednak tak małe i szybkie, że rzadko padają łupem myśliwych.

Badacze opisali też ciekawe relacje dujkerów modrych z ludźmi. Antylopy te często podchodzą dość blisko ludzkich siedzib. Ze względu na niewielkie rozmiary czasem urządzają nocne legowiska w stosach drewna. Gdy człowiek rozbiera taki stos, zwierzę traci swoje znane, bezpieczne miejsce odpoczynku.

Naturalnymi wrogami dujkera modrego są lamparty, afrykańskie koty złote, cywety, hieny, likaony, warany, krokodyle, pawiany, orły koroniaste i pytony. Lista nie jest pełna, więc płochliwość, jedna z głównych cech dujkerów, ma wyraźne uzasadnienie. Te zwierzęta nie mogą pozwolić sobie na swobodne przemieszczanie się tak jak większe roślinożerne ssaki.

Dujker czerwonoboczny

Dujker czerwonoboczny, jeden z najmniejszych dujkerów, osiąga średnio 35 cm wysokości i bardzo przypomina dujkera modrego. Dorosłe antylopy ważą 12–14 kg. Zgodnie z nazwą dujker czerwonoboczny ma pomarańczowoczerwoną sierść oraz szaroczarny pas biegnący od głowy do ogona. Pas przechodzi przez pysk i dochodzi do lśniącego, czarnego nosa. Podudzia również są czarne, przez co zwierzę wygląda, jakby nosiło skarpety. To cecha wspólna wielu gatunków dujkerów.

Samcom wyrastają rogi o maksymalnej długości 9,5 cm. U samic, jeśli rogi występują, są o połowę krótsze. Podobnie jak wszystkie gatunki z rodzaju Cephalophus, dujkery Cephalophus rufilatus mają wyraźne uwypuklenia przy oczach. Te kieszonki, zaznaczone czarnymi pasami, zawierają gruczoł przedoczodołowy wydzielający płyn do znakowania terytorium. Spośród wszystkich dujkerów to właśnie dujker czerwonoboczny ma największe takie gruczoły.

Cechą wyróżniającą ten gatunek jest brak udziału w pielęgnacji społecznej. Choć wzajemne czyszczenie sierści jest typowe dla rodzaju Cephalophus, dujkery czerwonoboczne go unikają.

Dieta dujkera czerwonobocznego

Ich dieta przypomina dietę innych dujkerów: obejmuje liście, owoce, kwiaty, pędy i gałązki. Zwykle żerują do 1 m nad ziemią. Niektóre gatunki dujkerów sięgają wyżej, stając na tylnych nogach i opierając się o pnie drzew. Antylopy te odgrywają ważną rolę w rozsiewaniu nasion. Zjadają owoce figowców, dzikich śliw, brzoskwiń, daktylowców i innych drzew owocowych, a nasiona przenoszą dalej przez układ pokarmowy.

Siedliska i długość życia dujkera czerwonobocznego

Dujkery czerwonoboczne zamieszkują Afrykę Środkową i Zachodnią. Żyją średnio około 5 lat, choć niektóre osobniki dożywają 10 lat. Zagrożeniem są dla nich drapieżniki, takie jak lamparty, orły i pytony, ale najgroźniejszy pozostaje człowiek. Polowania dla mięsa znacząco wpływają na liczebność populacji. Ludzie wykorzystują sieci i hałas, by zapędzać płochliwe zwierzęta w pułapki. Mimo spadku liczebności status gatunku w naturze uznaje się za najmniejszej troski. Wynika to z jego zdolności do adaptacji i zasiedlania nowych obszarów leśnych z dala od terenów wylesianych przez człowieka.

Dujker zanzibarski

Dujker Adersa to szczególna afrykańska antylopa, której klasyfikację taksonomiczną zrewidowano w 2022 roku. Przeniesiono ją z rodzaju Cephalophus do nowego, odrębnego rodzaju Leucocephalophus. Otrzymała więc nazwę Leucocephalophus adersi. Przedrostek „leuco-”, czyli „biały”, odnosi się do charakterystycznego białego pasa pod rdzawobrązowymi bokami dujkera, ciągnącego się ku tylnym nogom.

Nazwa zwyczajowa i drugi człon nazwy naukowej upamiętniają W. Mansfielda Adersa. Był biologiem z Zanzibaru i jako pierwszy dostarczył okaz tego nowego gatunku do opisu. Gatunek występuje na archipelagu Zanzibaru oraz w 2 zalesionych obszarach nieco dalej na północ, na oceanicznym wybrzeżu Kenii. Jest więc półendemitem Zanzibaru. Zanzibar to grupa wysp na Oceanie Indyjskim, u wybrzeży Afryki Wschodniej, należąca do Tanzanii.

Początkowo gatunek uznawano za zagrożony. Później w Kenii odkryto nową populację, co dało początek programowi ochrony tych zwierząt. Pod koniec XX wieku naukowcy naliczyli zaledwie około 600 osobników. Dziś populację szacuje się na 14 000. Mimo wzrostu liczebności status dujkera Adersa wciąż pozostaje narażony. W ramach programu ochrony część antylop z większych wysp, takich jak Unguja i Pemba, przeniesiono na mniejsze, między innymi Chumbe, Tumbatu i Mnemba. Obserwatorzy odnotowali, że ta populacja z czasem zaczęła rosnąć.

W ramach tego samego programu odtwarza się również lokalną populację dujkera modrego. Chodzi o populację występującą wyłącznie na wyspach Pemba, Unguja i Mafia – największych wyspach Zanzibaru.

Co łączy dujkera Adersa z innymi leśnymi dujkerami? Zamieszkuje przybrzeżne zarośla namorzynowe, ma rudy czub włosów na głowie i rogi do 6 cm długości. Prowadzi dzienny tryb życia, żyjąc samotnie albo w grupach po 2–3 osobniki. Uznaje się go za roślinożercę, szczególnie chętnie zjada jagody i kwiaty. Leśne dujkery często uzupełniają dietę pędami, łodygami i liśćmi. Małpy, w tym zanzibarski gerezanka ruda colobus oraz koczkodany białogardłe, pomagają im znajdować jagody: żerując wysoko na drzewach, zrzucają owoce na ziemię.

Dane o rozmiarach znacząco się różnią. Większość źródeł opisuje je jako stosunkowo małe antylopy, do około 32 cm w kłębie. Istnieją jednak informacje o osobnikach osiągających 44 cm. Średnia masa dujkera Adersa wynosi 9 kg, a maksymalna 12 kg.

Jak widać, poza szczególnymi siedliskami i wyróżniającą białą sierścią dujker Adersa jest typowym przedstawicielem tej grupy antylop.

Dujker zebrowy

To jeden z najciekawszych dujkerów, wyglądem wyraźnie różny od wszystkich pozostałych gatunków. Na jasnopomarańczowym grzbiecie ma liczne czarne pasy. Dlatego tak właśnie nazywa się go w wielu językach, a nawet w nazewnictwie naukowym – Cephalophula zebra. Ma od 12 do 16 pasów.

Ta klasyfikacja rodzajowa jest sporna, ponieważ większość naukowców tradycyjnie zalicza tego dujkera do rodzaju Cephalophus. Historia przypomina przypadek dujkera Adersa. Ze względu na istotne różnice dujkera zebrowego umieszczono w osobnym rodzaju.

Średnia wysokość dujkera zebrowego w kłębie wynosi 45 cm, choć niektóre osobniki dorastają do 50 cm. Zwierzęta te ważą do 20 kg. Jak u większości dujkerów, samice są zwykle większe od samców. Podobnie jak u innych gatunków rogi mogą mieć nie tylko samce. U samców są jednak dłuższe i osiągają 5 cm.

Dujkery te występują tylko na niewielkim obszarze – w określonym regionie Afryki Zachodniej. Żyją w lasach nizinnych Liberii, Gwinei, Wybrzeża Kości Słoniowej i Sierra Leone.

Dujkery zebrowe są roślinożerne – żywią się owocami, liśćmi i pędami. Podobnie jak inne antylopy czubate, podążają za małpami, ptakami i nietoperzami, które przypadkowo zrzucają owoce na ziemię. Zaobserwowano u nich także ciekawe zachowanie: dzięki zgrubieniu kości czołowej potrafią rozbijać twarde łupiny owoców.

Niestety rozproszona populacja dujkera zebrowego maleje. Dziś pozostaje mniej niż 10 000 osobników, a status gatunku to narażony. Tym bardziej bolesne są radosne relacje myśliwych, którzy chwalą się zabijaniem tych pięknych antylop. Największym zagrożeniem dla gatunku jest działalność człowieka: polowania i wylesianie.

Dujker kasztanowaty

Podstawowy kolor jego ciała jest rdzawobrązowy, stąd nazwa. Wzdłuż całego grzbietu, od ogona po głowę, biegnie wyraźny czarny pas, szerszy u samców.

Dujkery te dorastają do 45–50 cm wysokości mierzonej w kłębie. Są większe od dujkerów zebrowych i mogą ważyć 23 kg. Samice, jak zwykle, są nieco większe od samców. Obie płcie mają rogi, lecz u samców są one dłuższe i osiągają maksymalnie 8 cm. Najdłuższe odnotowane rogi miały 12 cm. Końce rogów dujkera są dość ostre.

Dujkery kasztanowate żyją wyłącznie w Afryce Zachodniej, w nizinnych lasach tropikalnych niedaleko wybrzeża oceanu. Istnieją jednak doniesienia, że występują także w krajach Afryki Środkowej. Te raporty wskazują na dość rozległe obszary, sięgające Wielkich Jezior Afrykańskich. Dotyczą jednak Cephalophus castaneus, dawniej uznawanego za podgatunek dujkera kasztanowatego (Cephalophus dorsalis). Ich zasięgi są na mapie oddzielone bardzo szerokim pasem, dlatego w nowych klasyfikacjach traktuje się je jako odrębne gatunki.

Dujker kasztanowaty jest zwierzęciem nocnym. W dzień odpoczywa najchętniej w ustronnych miejscach o gęstej roślinności. Podobnie jak inne antylopy zjada owoce, szczególnie mango i chlebowca. Dietę uzupełnia liśćmi, trawą, pąkami i pędami. Wiadomo jednak, że dujkery kasztanowate potrafią jeść także ptasie jaja, owady, takie jak termity i chrząszcze, a nawet padlinę, na przykład martwe młode mangusty i jeże. Odnotowano również przypadki celowego polowania na małe ptaki. Co ciekawe, antylopa nie zjada skrzydeł ani nóg.

A kto poluje na te dujkery? Oczywiście lamparty, a także orły, sowy, pytony, warany i krokodyle. Największe zagrożenie ponownie pochodzi jednak od człowieka. Kłusownictwo i niszczenie siedlisk to główne czynniki zagrażające temu gatunkowi, który znajduje się blisko kategorii narażony. Ograniczenie tych zagrożeń ma zasadnicze znaczenie dla przetrwania tych imponujących zwierząt w ich naturalnych siedliskach.

Dujker zaroślowy

Jeśli przejdziemy od małych dujkerów do większych, kolejnym gatunkiem wartym bliższego spojrzenia jest dujker zaroślowy (Sylvicapra grimmia). Wielu przedstawicieli spokrewnionych gatunków bardzo się do siebie upodabnia i różni jedynie detalami wyglądu oraz zasięgu. Nie będziemy więc opisywać każdego z nich. Na przykład dujker modry wyraźnie przypomina dujkera Maxwella i dujkera Waltera; wszystkie 3 należą zresztą do tego samego rodzaju. Nasz kolejny dujker nie wygląda jednak jak żaden inny.

Dujker zaroślowy nie bez powodu nosi taką nazwę. To jedyny dujker, który wybiera do życia otwarte przestrzenie sawanny. Wystarczają mu krzewy i wysokie trawy, by pozostać niezauważonym. Wszystkie pozostałe dujkery są ściśle związane z lasem i wolą gęstszą osłonę. Kolejna cecha odróżniająca dujkera zaroślowego od innych gatunków to postawa: w spoczynku trzyma grzbiet prosto. U pozostałych dujkerów grzbiet jest stale wygięty łukowato.

Dujker zwyczajny i dujker zaroślowy to 2 nazwy tego samego gatunku. To bardzo pospolita antylopa, którą można spotkać niemal w całej Afryce na południe od Sahary.

Dujkery zaroślowe żyją na otwartych łąkach i sawannach z niskimi drzewami oraz krzewami. Występują też na terenach pagórkowatych i w górach, tam gdzie nie ma gęstych lasów. Co ciekawe, spośród afrykańskich zwierząt kopytnych należą do tych, które zasiedlają jedne z najwyższych wysokości. Obserwowano je wysoko w górach, tam gdzie inne antylopy się nie zapuszczają.

Dujkery zaroślowe dorastają średnio do 50–60 cm. Ważą od 12 do 25 kg. Patrząc na ich masę, łatwo zrozumieć, dlaczego interesują ludzi jako źródło mięsa. W Afryce wykorzystuje się nie tylko mięso i skórę, lecz także rogi tych antylop. Wyrabia się z nich ozdoby. Dawniej wisiory z rogów tych zwierząt pełniły funkcję talizmanów.

Wszystkie samce dujkera zaroślowego mają rogi. U samic jest to cecha zmienna, zależna od siedliska. Jednocześnie rogi samic są krótsze. Najdłuższe odnotowane rogi dujkera zwyczajnego miały 18 cm, choć przeciętnie osiągają około 11 cm. Znajdowano martwe pytony skalne, których żołądki zostały przebite ostrymi rogami połkniętych w całości dujkerów zwyczajnych.

Dujker zaroślowy ma wiele podgatunków, dlatego barwa sierści waha się od jasnoszarej po ciemnoszarą, często z odcieniami brązu. Co ciekawe, kolor zależy od warunków w siedlisku. W miejscach suchych przeważają jasne szarości, a w wilgotnych – ciemne. Widać też logiczną prawidłowość: im wyżej w górach żyje dujker, tym dłuższa jest jego sierść.

Dujkery zaroślowe są głównie zwierzętami nocnymi, aktywnymi po zmroku, wczesnym rankiem albo późnym wieczorem. W ciągu dnia wolą odpoczywać w bezpiecznych legowiskach.

Uznaje się je za wszystkożerne. Oprócz liści, pędów, kwiatów i owoców zjadają owady oraz inne drobne zwierzęta, na przykład mrówki, gąsienice, jaszczurki, różne gryzonie, a nawet ptaki. Wiemy, że dujkery modre czasem przypadkowo zjadają owady i ptasie jaja. Dujkery zaroślowe polują jednak na małe zwierzęta celowo i nie unikają również padliny.

Interesujące jest też to, że dujkery zaroślowe aktywnie używają kopyt do wykopywania bulw i korzeni, którymi także chętnie się żywią. Z tego powodu ludzie ich nie lubią i uważają za szkodniki. Gdy wchodzą na pola uprawne, wykopują ziemniaki, orzeszki ziemne i inne rośliny.

Kto poza człowiekiem zagraża dujkerom zaroślowym? Orły, lamparty, gepardy, lwy, szakale, krokodyle i wspomniane pytony. Jeśli dujker zdąży ukryć się przed zagrożeniem i w porę zniknąć w krzewach, może żyć 8–11 lat. Tyle wynosi naturalna długość życia dujkera zaroślowego w naturze.

W niewoli albo w sztucznie bezpiecznym środowisku, podobnie jak inne zwierzęta, dujkery zwyczajne żyją dłużej, nawet do 14 lat. W Altezza uratowaliśmy osierocone młode dujkera zaroślowego. Odchowaliśmy je i wypuściliśmy na częściowo dziki teren. Mamy nadzieję, że będzie żyła długo i dobrze.

W 2022 roku, dość niespodziewanie, trafiła pod naszą opiekę mała antylopa, wciąż jeszcze młode. Miejscowi przynieśli ją do biura Altezza Travel przy Aishi Machame Hotel. Musieliśmy wiele dowiedzieć się o potrzebach dujkerów zaroślowych, aby jej nie zaszkodzić i przygotować do samodzielnego życia. Zajęło to kilka miesięcy.

Przeczytaj pełną historię naszej małej Nyasi, dujkera zaroślowego z Tanzanii, na naszym blogu. Znajdziesz tam wiele zdjęć i ciekawych szczegółów o dorastaniu dujkera zwyczajnego.

Dujker tanzański (dujker Abbotta)

Przejdźmy dalej: czas krótko przyjrzeć się dujkerowi, który w niektórych językach, na przykład bułgarskim i rosyjskim, bywa powszechnie nazywany dujkerem tanzańskim. Ma to uzasadnienie, ponieważ zwierzę jest endemitem Tanzanii. Zamieszkuje tylko kilka rozproszonych stref górskich w kraju.

Naukowa nazwa tego dujkera to Cephalophus spadix. W języku angielskim i niemieckim częściej używa się nazwy dujker Abbotta. Upamiętnia ona wybitnego amerykańskiego przyrodnika Williama Louisa Abbotta. W latach 80. XIX wieku podróżował przez ówczesną TanganikęCzęść kontynentalna Tanzanii nosiła nazwę Tanganika do 1964 roku. Nazwa pochodziła od rozległego jeziora, które wyznaczało zachodnią granicę kraju i oddzielało go od reszty kontynentalnej Afryki. i wspiął się nawet na Kilimandżaro. To właśnie tam odkrył ten nowy gatunek antylopy.

Mogłoby się wydawać, że minęło już ponad 100 lat, a mimo to wciąż wiemy o tym dujkerze stosunkowo niewiele. Na przykład jego pierwsza fotografia pojawiła się dopiero w 2003 roku, a wyniki pierwszych badań genetycznych dujkerów tanzańskich opublikowano dopiero w 2014 roku. Gatunek sklasyfikowano jako zagrożony. Liczebność dujkerów Abbotta spada; pozostało ich około 1 500. Zagrażają im polowania i zastawiane pułapki. Drugim poważnym zagrożeniem jest wycinka lasów w ich siedliskach.

Dujkery Abbotta zamieszkują tylko 5 miejsc w Tanzanii: Kilimandżaro, Southern Highlands, góry West Usambara, Rubeho oraz góry Udzungwa. W tym ostatnim regionie żyje największa populacja gatunku. We wszystkich tych miejscach występują w wysokogórskich lasach, na wysokości od 1 300 do 2 800 m n.p.m. Istnieją doniesienia, że czasem podchodzą nawet na 4 000 m n.p.m. Obserwowano je również w lasach położonych nisko, na wysokości 300 m n.p.m.

Dujkery Abbotta osiągają średnio około 65 cm w kłębie. Znane są jednak osobniki o wysokości 74 cm. Ważą około 55–60 kg. Mają krótką brązową sierść, od odcieni orzechowych po ciemnobrązowe. Od wszystkich innych dujkerów łatwo odróżnić je po wydłużonym pysku. Na głowie noszą duży czub w kolorze rudym, a czasem nawet jaskrawopomarańczowym. Opisy zwierzęcia opierają się niemal wyłącznie na nagraniach z fotopułapek ustawionych w gęstych górskich lasach.

Dujkery Abbotta uchodzą za jeden z najbardziej skrytych gatunków dujkerów i z pewnością za najrzadszy. Nawet badacze rzadko spotykają je w naturalnym środowisku. Prowadzą nocny tryb życia, co dodatkowo utrudnia obserwację.

Wiadomo, że dujkery Abbotta żywią się nie tylko kwiatami, trawami, mchami i owocami, lecz także małymi zwierzętami, na przykład żabami. Z kolei na nie polują lamparty, pytony, orły koroniaste, a w górach Udzungwa także lwy i hieny cętkowane. Opisywano przypadki, w których w samoobronie przestawały uciekać i przechodziły do agresywnej obrony, zabijając nawet ścigające je psy domowe. Prawdopodobnie chodziło o psy niewielkich rozmiarów, bo w Tanzanii dużych psów jest niewiele.

O życiu społecznym, rozmnażaniu i innych aspektach biologii dujkerów Abbotta wiadomo bardzo mało. Ta antylopa pozostaje tajemniczym zwierzęciem i budzi duże zainteresowanie naukowców.

Od 2002 roku w Tanzanii działa program ochrony tego zagrożonego gatunku. Badane są siedliska, liczone populacje, a korytarze leśne chronione, by górskie antylopy mogły poszerzać zasięg. Usuwa się pułapki zastawiane przez kłusowników. Prowadzi się wykłady i inne działania z udziałem lokalnych społeczności, by zwiększać wiedzę o tych zwierzętach i włączać młodych Tanzańczyków w ich ochronę.

W suahili, języku urzędowym Tanzanii, ten gatunek antylopy nazywa się minde. Utworzono dziecięce kluby przyrodnicze Minde Wildlife Clubs. Obrońcy przyrody w Tanzanii aktywnie włączają dzieci w programy edukacyjne, ponieważ ta metoda jest najskuteczniejsza. Dzieci nie tylko same zdobywają wiedzę, lecz także przekazują ją starszym krewnym w domu.

Miejmy nadzieję, że podejmowane działania pozwolą zachować populację tych niezwykłych tanzańskich dujkerów.

Dujker Jentinka

W większości języków zachodnich antylopa ta znana jest jako dujker Jentinka, od nazwiska holenderskiego zoologa Fredericusa Jentinka. Nazwę Cephalophus jentinki nadał jej niezwykle płodny brytyjski zoolog Thomas Oldfield. Oldfield poświęcił życie systematyce ssaków i opisał ponad 2 000 nowych gatunków oraz podgatunków.

Przechodzimy teraz do największych przedstawicieli dujkerów. Dujker Jentinka dorasta do 80 cm i waży niemal 80 kg. Gatunek ten uważa się za jeden z ostatnich dużych ssaków odkrytych w Afryce pod koniec XIX wieku.

Antylopa ma mocną budowę ciała i stosunkowo długie rogi, osiągające 21 cm. Dujker Jentinka wyróżnia się umaszczeniem: większość ciała jest szara, jakby ze srebrnym połyskiem, natomiast głowa ciemnoszara albo prawie czarna. Głowę i tułów oddziela biały pas biegnący przez łopatki i schodzący wzdłuż przednich nóg. Wygląda to jak derka leżąca na grzbiecie, podobna do końskiego siodła.

Antylopa jest aktywna nocą, co stanowi jeden z powodów, dla których rzadko spotyka się ją w lesie. Po odkryciu pierwszych samic tego gatunku pod koniec XIX wieku minęło pół wieku, zanim naukowcy znaleźli czaszkę samca nadającą się do badań.

Dujker Jentinka chętnie zjada owoce, zwłaszcza parinari i orzechy kola. Ma mocne zęby, dzięki którym rozłupuje twarde łupiny niektórych owoców, by dostać się do pożywienia. Nie wiadomo, czy żywi się ptakami i małymi ssakami, ponieważ te dujkery są wyjątkowo trudne do obserwacji.

Żyją w niektórych nizinnych lasach Afryki Zachodniej. Niestety polują na nie miejscowi mieszkańcy dla mięsa oraz myśliwi-turyści. Jest to powszechne na przykład w Liberii, gdzie kwitną komercyjne polowania, a brak przepisów chroniących zwierzęta przed presją człowieka. Dujker Jentinka jest rzadkim zwierzęciem, przez co stał się pożądanym trofeum dla myśliwych z całego świata.

W naturze pozostało ich tylko około 2 000. Gatunek uznaje się za zagrożony. Poza człowiekiem zagrażają im lamparty, pytony, serwale, szakale, ptaki drapieżne i cywety afrykańskie.

Dujker żółtogrzbiety

Nazwa zwyczajowa: dujker żółtogrzbiety

Nazwa naukowa: Cephalophus silvicultor

Gromada: ssaki

Kontynenty: Afryka

Długość życia: 10–12 lat

Dieta: roślinożerna

Wysokość: 70–80 cm

Masa: 45–80 kg

Status ochronny: NT, gatunek bliski zagrożenia

Trend demograficzny: populacja malejąca

Według powszechnej opinii to największy gatunek dujkera. Waży do 80 kg i osiąga 80 cm w kłębie. Ma też największy mózg w stosunku do wielkości ciała spośród wszystkich antylop.

Te masywne antylopy mają ciemnoszarobrązową sierść z charakterystyczną żółtobrązową plamą na dolnej części grzbietu. Plama ma trójkątny kształt i schodzi ku ogonowi. Zarówno samce, jak i samice mają rogi o długości od 8,5 do 21 cm.

Dujkery żółtogrzbiete występują na rozległych obszarach Afryki Środkowej oraz w zachodniej części kontynentu. Ich domem są gęste lasy. Wśród drzew i krzewów łatwo ukrywają się przed drapieżnikami oraz innymi zagrożeniami.

Polują na nie likaony, lamparty i lwy, a często także miejscowi myśliwi. Ze względu na duże rozmiary przyciągają ludzi polujących dla mięsa. Z tego samego powodu same potrzebują dużej ilości pokarmu i żerują nieustannie, zarówno w dzień, jak i w nocy.

Antylopy te lubią owoce, a także liście, pędy, nasiona, pąki i nawet korę. Ich silne zęby są przystosowane do rozcierania twardej kory i korzeni. Używając kopyt i pyska, dujkery rozgrzebują ziemię w poszukiwaniu pożywienia. Czasem zabijają i zjadają ptaki.

Co ciekawe, dujkery żółtogrzbiete konkurują o terytorium z dujkerami Jentinka. Przy podobnych rozmiarach nie da się przewidzieć, który osobnik wygra starcie. Obserwowano dujkery żółtogrzbiete ze złamanymi rogami, co wskazuje na udział w walkach.

Według klasyfikacji Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) dujker żółtogrzbiety (Cephalophus silvicultor) jest gatunkiem bliskim zagrożenia. Najnowsze szacunki z końca ubiegłego wieku mówiły o 160 000 osobnikach. Populacja może jednak szybko spadać ze względu na rosnące zapotrzebowanie lokalnej ludności na mięso. Wraz z wylesianiem stanowi to poważne zagrożenie dla gatunku.

Tryb życia dujkerów

Opisaliśmy 9 gatunków dujkerów, a łącznie jest ich około 4 razy więcej. Jak widać, mimo różnic – także w rozmiarach i ubarwieniu – wiele je łączy. Spróbujmy podsumować wiedzę o dujkerach, odpowiadając na najważniejsze pytania o wygląd i życie tych afrykańskich antylop.

Gdzie żyją dujkery?

Wszystkie dujkery żyją wyłącznie w Afryce na południe od Sahary. Niektóre gatunki występują na wyspach położonych na wschód od kontynentu.

Są to przede wszystkim gatunki leśne, z wyjątkiem jednego, trafnie nazwanego dujkerem zaroślowym. Krzewy i gęstwiny drzew nie tylko dostarczają tym zwierzętom potrzebnego pożywienia, lecz także chronią je przed drapieżnikami. W chwili zagrożenia dujkery szybko i sprawnie skaczą, znikając w zaroślach, czasem wydając przy tym przenikliwy krzyk. Niektóre gatunki wybierają lasy nizinne. Inne wolą osiedlać się w lasach górskich, w tym w bogatych florystycznie strefach najwyższej góry Afryki – Kilimandżaro. Gatunki takie jak dujker czarnoczelny często notuje się w pobliżu mokradeł lub rzek.

Jak wyglądają dujkery?

Dujkery to małe antylopy, których wysokość w kłębie nie przekracza 80 cm. Najmniejsze dorastają zaledwie do 30 cm. Barwa ich sierści waha się od kremowej po ciemnobrązową, niemal czarną. W umaszczeniu pojawiają się także odcienie rude, rdzawobrązowe, szare i białe.

Grzbiety leśnych dujkerów są wygięte łukowato nawet w spoczynku. Tylko dujker zaroślowy, żyjący na otwartych przestrzeniach sawanny, trzyma grzbiet prosto. Cienkie, długie nogi niektórych gatunków są czarne, co sprawia wrażenie wysokich pończoch. Rogi mają samce i wiele samic, choć u samic są one krótsze.

Wszystkie dujkery łączą 2 cechy rozpoznawcze:

• Pęk włosów na głowie między rogami.
• Gruczoły przedoczodołowe, które wydzielają substancję zapachową i są zaznaczone czarnymi pasami biegnącymi pod oczami w stronę nosa.

Dujkery mają również gruczoły między rozdzielonymi kopytami. Zaznaczają terytorium wydzieliną, ocierając pyski o gałęzie i pnie drzew. Do tego samego celu wykorzystują odchody pozostawiane na granicach swoich rewirów.

Jak dujkery kontaktują się ze sobą?

To zwierzęta samotnicze, które nie dopuszczają intruzów na swoje terytorium. Gdy spotykają osobniki tego samego gatunku, bronią rewiru. Wyjątkiem jest okres rozrodu, kiedy samiec i samica czasowo tworzą monogamiczną parę. Możliwe są także niewielkie grupy liczące 2–3 osobniki.

Gdy przedstawiciele różnych gatunków dujkerów żyją w jednym lesie i mają zbliżone rozmiary, zwykle spokojnie dzielą przestrzeń, wybierając odmienne siedliska i pory aktywności. Jedne gatunki są aktywne w dzień, inne nocą. Wyjątkiem jest dujker żółtogrzbiety, aktywny zarówno za dnia, jak i po zmroku.

Co jedzą dujkery?

Dujkery są przede wszystkim roślinożerne. Żywią się liśćmi, trawą, pędami, kwiatami, nasionami, pąkami, grzybami i opadłymi owocami. Pokarm znajdują na ziemi albo nisko nad nią, w zasięgu pyska.

Co ciekawe, dujkery podążają za ptakami, nietoperzami i małpami żerującymi w górnych partiach drzew. Korzystają z owoców, które te zwierzęta przypadkowo zrzucają na ziemię. W porze deszczowej wiele dujkerów często nie potrzebuje wody pitnej, ponieważ płyny czerpie z owoców i roślin.

W przypadku wielu gatunków dujkerów istnieją dowody, że antylopy te mogą być także mięsożerne. Poza okazjonalnym zjadaniem owadów i ptasich jaj czasem polują na małe ptaki, żaby i gryzonie. Niektóre dujkery obserwowano przy padlinie.

Kto poluje na dujkery?

Głównym wrogiem tych antylop jest człowiek. Szczególnie cierpią przedstawiciele większych gatunków, ponieważ mogą dostarczać ludziom mięsa. Wszystkie gatunki tracą siedliska wskutek wylesiania, poszerzania terenów rolniczych i postępującej urbanizacji.

Do naturalnych wrogów dujkerów należą lamparty i inne kotowate, pytony, warany, krokodyle, szakale, likaony, małpy oraz ptaki drapieżne.

Gdzie zobaczyć dujkery w ich naturalnym środowisku?

Te małe antylopy można poznać i obserwować podczas safari. Dujkera zaroślowego spotkasz z bardzo dużym prawdopodobieństwem w niemal każdym parku narodowym Tanzanii, wybierając podróż z Altezza Travel.

Mamy zresztą ciekawą tradycję – nasze programy safari nazywamy imionami różnych antylop. Wśród nich są afrykańskie antylopy od maleńkiego dikdika po potężnego elanda. Im dłuższy i bardziej rozbudowany program, tym większa antylopa, od której bierze nazwę.

Jest też znakomity program safari o nazwie „Duiker”. Obejmuje wizytę w Parku Narodowym Jeziora Manyara oraz w Obszarze Chronionym Ngorongoro, jednym z najlepszych miejsc w Tanzanii, gdzie w krótkim czasie można zobaczyć wiele zwierząt. Całkiem prawdopodobne, że spotkasz także dujkera zwyczajnego. Nie ograniczamy jednak wyboru do 2-dniowej podróży – możesz wybrać dowolny program. Warto poznawać dziką przyrodę Afryki bezpośrednio, w terenie; to naprawdę fascynujące.

Chcesz dowiedzieć się więcej o wyprawach w Tanzanii?

Skontaktuj się z naszym zespołem. Znamy najważniejsze miejsca w całej Tanzanii. Nasi konsultanci wypraw, pracujący u podnóża Kilimandżaro, chętnie podpowiedzą i pomogą zaplanować podróż dopasowaną do Ciebie.

Zobacz więcej ciekawych artykułów